Het DDR Museum (www.ddr-museum.de/de/ausstellung/) in Berlijn is populair. Het kleine museum heeft sinds de opening in 2006 meer dan twee miljoen bezoekers verwelkomd. De interactieve tentoonstelling gaat over het leven van alledag in de voormalige DDR (1949-1990). Je kunt er achter het stuur zitten van een stilstaande Trabant. Je mag voelen en ruiken aan de surrograat koffie - de enige soort die er te koop was. Je ploft neer op een bank in de woonkamer van een nagebouwd appartement. Of je loopt naar de modelkeuken. Je denkt: verhip, zo zag het er bij ons thuis in de jaren zeventig en tachtig ook uit. Dat gevoel verdwijnt snel als je een Stasi-spion mag spelen. Je waant je een luistervink als je de koptelefoon opzet en je denkbeeldige buren afluistert. Ook mag je in een kleine cel zitten, waar tegenstanders van het regime zonder eerlijk proces gevangen zaten. De DDR ging economisch failliet. En moreel ging het land kapot aan de onderdrukking van het volk. Met de val van de Berlijnse Muur in 1989 en de vereniging van Duitsland een jaar later kwam de vrijheid waar de Ossies naar hunkerden.

Dinsdag 9 augustus 2011 (ochtend)
Deze ochtend stond een bezoek aan de voormalige Stasi gevangenis in Hohenschönhausen op het programma. Gedurende het bestaan van de DDR werden hier politieke gevangenen naar toegebracht om “ondervraagd” te worden over “misdaden”, die ze volgens de regering van de DDR gepleegd hadden. Omdat de eerste rondleiding pas om 11.00 uur ’s ochtends was, was er nog wat tijd om snel enkele andere zaken te bekijken. Ik ben dan ook begonnen met een korte wandeling door het grote park van Berlijn (Tiergarten).

read more

Dit artikel van Niels Spinhoven verscheen 2 november op de site van 3voor12 Utrecht: http://3voor12.vpro.nl/artikelen/artikel/45269812
Politiek Cultureel Centrum ACU bestond in de lente 35 jaar en dit is ook 3VOOR12/Utrecht niet onopgemerkt gebleven. De afgelopen weken hebben we ACU, haar vrijwilligers en vaste bezoekers in het zonnetje gezet met een serie artikelen. Het laatste deel uit deze serie ‘35 jaar ACU’ is een portret van Cruise Control dj Pepijn Zwanenberg.
Geboren en getogen in Roermond verhuist Pepijn Zwanenberg in 1988 naar Utrecht om theaterwetenschap te gaan studeren. In die jaren was het vreemd als je geen vrijwilligerswerk deed naast je studie. Daarom begint Zwanenberg als vrijwilliger bij de vormgevingsclub van EKKO. In 1991 treedt hij aan als dj op de vrijdagse dansavond in EKKO, wat hij twee jaar doet. “De tijden waren anders en je kon niet ongestraft alles maar draaien. De EKKO werd bevolkt door strikt gescheiden groepjes met elk hun eigen muziek. Die stonden in de hoekjes van de zaal te wachten op hun eigen blokje. Ik merkte toen al dat je met een nummer van bijvoorbeeld Kiss wel iedereen de dansvloer op kreeg. Maar Kiss draaien werd niet echt gewaardeerd door mijn collega dj’s. Wat dat betreft was EKKO destijds nog niet toe aan wat later de stormachtige opkomst van camp werd.”
Huizenfreak
Na zijn verbondenheid aan EKKO raakte Zwanenberg bij ACU actief als raadgever bij het KraakSpreekUur, waar (beginnende) krakers op hulp en bijstand konden en nog steeds kunnen rekenen. Mede door zijn fascinatie met wonen -“Ik ben altijd een huizenfreak geweest.”- is Zwanenberg in 2006 in de politiek gestapt en maakt sinds de vorige verkiezingen deel uit van de Utrechtse gemeenteraad als raadslid voor GroenLinks. Hij houdt zich in die hoedanigheid veel bezig met huisvestingsproblematiek en het behoud van stedelijk erfgoed. “Ik ben de politiek in gegaan omdat je zo invloed kunt uitoefenen op hoe jouw leefomgeving eruit ziet. Ik ben ervan overtuigd dat de kraakscene een belangrijke bijdrage heeft geleverd aan cultureel Utrecht. Als kraken niet had bestaan, zou het uitgevonden moeten worden. Want dankzij het kraken bestaan belangrijke en waardevolle plekken als Tivoli, ACU en Strowis.”
Verlengsnoer
De plek van ACU in de Utrechtse kraakscene illustreert Zwanenberg met een mooie anekdote. “Het pand Vismarkt 4 werd begin jaren ‘90 gekraakt. Op een gegeven moment werd het pand ontruimd en kort daarna werd het opnieuw gekraakt. Na problemen met overlast konden daar geen feesten meer gegeven worden en werden de pijlen door die groep gericht op een gebouw in de Wittevrouwenstraat. Er stond destijds een beeld van een vos op de gevel, dus werd het pand Vosmarkt gedoopt. Vosmarkt werd afgesloten door twee grote metalen deuren. Er was in die buurt niet aan elektriciteit te komen voor de slijptol die nodig was om toegang te verschaffen. Dat probleem is toen opgelost door een enorm aantal verlengsnoeren te koppelen en deze uit te rollen tussen ACU en het pand aan de Wittevrouwenstraat.”
De DDR en de KGB
Na twee jaar bij de EKKO gedraaid te hebben, begint Zwanenberg in 1993 met vriendin DJ Estelle een dansavond in ACU, aanvankelijk onder de naam ‘Kom in de Groef’ en daarna als ‘Beleef het mee met Bone & Gée’. “Bij ACU leefde een do-it-yourself-gedachte, waardoor eigenlijk alles kon. We zijn gestart met een dansavond die het beste te omschrijven was als een soort underground-variant van Wipneus en Pim, nog voordat die überhaupt bestonden. We hebben met dit concept een tijd lang veel succes gehad en trokken bezoekers uit het hele land en zelfs België.“
Eind jaren ‘90 werd die formule wat sleets en was het tijd voor iets nieuws. Daarom beginnen Zwanenberg en Estelle in 2002 de underground queerparty Cruise Control als de illustere Volksmenner DDR en de De Volledig Vrouwelijke KGB. ‘L Esqualita’ van Soft Cell was een referentiepunt dat we in gedachten hadden bij het starten van die avond. Dat wil zeggen, sleazy, nachtclubachtig en excentriek: Voor iedere pot, poot, trava, macho, metro, het'ro en ander tuig”, zoals nog steeds op de affiche te lezen staat. Naast werk van Soft Cell zijn andere typische Cruise Control-nummers ‘Rollerball’ van het Nederlandse Champagne en ‘Tame Me Tiger’ van Bonnie St. Claire en The Jets. “Wist je dat Bonnie St. Claire vroeger een beatmeisje was?”, vult Zwanenberg enthousiast aan, om wel nog even te benadrukken dat Cruise Control een electro-avond is.
Het dorp waar nooit iets gebeurde
Gevraagd naar de grootste veranderingen sinds hij voor het eerst bij ACU kwam, moet Zwanenberg diep nadenken. “Er is nu port, maar daar heb ik wel een handtekeningenactie voor moeten starten”, vertelt hij uiteindelijk. Als we later voor de photoshoot in de concertzaal zijn, komen meer herinneringen boven. “Voorheen was er een dj-hokje achterin de zaal. Daar kon je alleen langs een smal trapje komen. Dan kwam je als een soort muilezel met al je kilo’s vinyl aan, moest je dat naar boven sjouwen en zat je de rest van de avond afgesloten van je publiek. Naar beneden was vaak ook niet makkelijk, omdat de trap vol zat met mensen. Die platenkoffers stinken nu trouwens nog steeds naar sigarettenrook.”
Andere positieve veranderingen ziet Zwanenberg in de Voorstraat. “Die is langzaamaan gegroeid tot dé alternatieve straat van Utrecht, zeker met de komst van Plato en zaakjes als The Village Coffee & Music.” Zwanenberg heeft de stad echt zien veranderen. “Utrecht is sinds de jaren ’80 een stuk leuker geworden. Voor die tijd was het eigenlijk een dorp waar nooit iets gebeurde.”
Binnenkort viert Cruise Control haar 100e editie met onder andere een jubelfuif in EKKO. Houd www.cruisecontrol.nu in de gaten voor de data.
Te doen: Cruise Control, zaterdag 5 november 2011 @ ACU, Utrecht.

Je vraagt je zeker af waarom de ´communisten´ van de SED zo dictatoriaal waren! Nou daar kan ik je antwoord op geven.

Om de dictatuur van de SED in de DDR te begrijpen moeten we helemaal terug gaan naar het jaar 1922. In dat jaar werd de Sovjet-Unie gesticht, maar het was ook dat jaar waarin Joseph Stalin leider van de communistische partij werd.

Door de burgeroorlog was de sovjet staat gedegenereerd. Niet de arbeidersraden maar de communistische partij hield het land bij elkaar. Nadat Lenin zich moest terug trekken vanwege zijn slechte gezondheid, werd Stalin de leider van de USSR.

Tussen 1924 en 1927 was hij in conflict met anti-bureaucratische bolsjewieken, zijn belangrijkste tegenspeler was Leon Trotsky. Maar dankzij de steun van de partijbureaucratie won Stalin de strijd, Trotsky werd geroyeerd en in 1929 verbannen uit de Sovjet-Unie.

Stalin had nu vrij spel en gaf het bevel om alle kritische communisten te royeren uit alle wereldwijde communistische partijen. Ook in Duitsland werden kritische communisten geroyeerd. Zo kon Stalin mensen aan de top van de Communistische Partij van Duitsland krijgen. KPD leider Ernst Thälmann zou nooit KPD leider geworden zijn zonder hulp van Stalin. Ook Walter Ulbricht en Wilhelm Pieck waren pro-Stalin figuren binnen de KPD.

Na de machtsovername van Hitler. Vluchtte Walter Ulbricht en Wilhelm Pieck naar de Sovjet-Unie. Daar bleven ze in leven dankzij hun slaafse loyaliteit aan Stalin en de sovjet bureaucratie. Stalin liet ondertussen wel leuk, 600.000 communisten vermoorden tijdens het grote terreur.

Dankzij de slaafse houding van Ulbricht en Pieck werd hun leven gespaard en ze mochten tijdens de tweede wereld oorlog een speciaal antifascistisch comité oprichten. Na de oorlog, waren Ulbricht en Pieck de beste kandidaten voor een stalinistisch Duitsland. Joseph Stalin gaf het bevel dat de KPD en SPD in oost Duitsland moesten fuseren tot een socialistische eenheidspartij. De nieuwe Socialistische Eenheidspartij van Duitsland was vanaf het begin een stalinistische club.

De Duitse Democratische Republiek was het product van Stalin. Zonder hem was er nooit een DDR geweest. Hoe idealistisch Ulbricht en Pieck ook geweest waren, ze hadden hun marxistische opvattingen ingeruild voor dogmatische loyaliteit aan een regime dat juist anticommunistisch handelde.

Wilhelm Pieck was tot 1960, president van de DDR. Na zijn dood was Walter Ulbricht tot 1971 staatsleider. Die werd echter door zijn eigen bureaucratie opzij gezet en Erich Honecker nam het roer over.

Zo werkte de stalinistische dictatuur. Geen arbeidersraden, geen vrijheid van meningsuiting en geen socialisme. Veel linkse mensen hebben zich laten misleiden door de DDR en door de propaganda. Maar uiteindelijk zaten de echte anticommunisten in oost Berlijn en in Moskou.

Pas werd ik door een Berlijnse vriend gewezen op een internetsite met een Duitse vertaling van een in 1992 door mij geschreven artikel. Daarin beschreef ik hoe de Oost-Duitse geheime dienst Stasi in de eerste helft van de jaren tachtig de contacten van Nederlandse vredesactivisten met Oost-Duitse dissidenten in de DDR in de gaten hield.

De publicatie verbaast me. Ik weet niets van een Duitse vertaling, noch van de plaatsing ervan op een Duitse site. Maar het vervelendst is dat er een storende fout in de Duitse vertaling staat, waardoor mijn vriend Uwe Bastian ineens van bespioneerde in spion lijkt te zijn veranderd. Van Opfer in Täter.

In de originele versie beschreef ik hoe Uwe in 1985 met twee "vrienden" van Oost-Berlijn naar Tsjechoslowakije reisde om deel te nemen aan een discussiebijeenkomst met Nederlanders en West-Duitsers. "Twee dagen na de vergadering in Zinnwald reisde Uwe Bastian met IM Bob en IM Ritter (die niet van elkaar wisten dat ze voor dezelfde firma – bedoeld wordt hier de Stasi - werkten) richting Tsjechoslowakije" (ik beschreef dit reisje al eens op deze blog). Volgens de Duitse vertaling “reiste Uwe Bastian mit IM Ritter (die nicht voneinander wussten, dass sie für dieselbe Firma - de Stasi dus - arbeiteten) in Richtung Tschechoslowakei". De zin is een tikkie krom, maar er kan uit afgeleid worden dat Bastian voor de Stasi werkte. Ten onrechte.

Hoe komt die vertaling op weracu.org, nota bene een site van een Duitse Parkinsonspecialist in Valencia? De Parkinsonspecialist Werth is verwikkeld in een lange juridische strijd over het gebruik van gepatenteerde acupunctuurnaalden van Karl-Otto Launicke. Toen Werth blijkbaar in mijn artikel las dat Launicke vroeger als IM Bob voor de Stasi heeft gewerkt hoopte hij de rechter ervan te kunnen overtuigen dat niet hijzelf maar juist Launicke een onbetrouwbare boef was.

Hoe de rechtzaak is afgelopen weet ik niet. Vorige week heb ik Dr. Werth per mail verzocht contact met mij op te nemen over het vertaalde artikel. Er is hier geen sprake van patent, maar wel van auteursrecht. Bovendien kan de vertaalfout andere mensen schade berokkenen. Ik heb nog niets van hem gehoord.

Erik de Graaf

Dertig jaar geleden, op 12 april 1981, kwam Matthias Domaschk in een Stasigevangenis in het Oost-Duitse Gera om het leven. Nog geen 24 jaar oud. Twee dagen eerder was Matz, zoals hij door vrienden genoemd werd, met een vriend vanuit Jena met de trein naar Berlijn vertrokken. Doel was een verjaardagsfeestje, maar tot zijn dodelijke pech vond dat weekend ook het Tiende Partijcongres van de Sozialistische Einheitspartei Deutschland (SED) in de hoofdstad plaats.

Uit angst voor verstoring van het partijcongres werden Matz en Blase door de Stasi uit de trein gehaald en voor verhoor naar Gera overgebracht. Daar stierf hij na urenlange verhoren onder nog steeds niet opgehelderde omstandigheden. Maar de Stasi had duidelijk iets te verbergen. Snel en stiekem moest Matz in april 1981 worden begraven. Dankzij een zich per ongeluk versprekende buurvrouw kwamen zijn vrienden erachter dat Matz dood was, zodat er toch enkele tientallen vrienden op zijn begrafenis aanwezig waren. Een paar dagen later zouden het er zeker honderden zijn geweest.


Op zijn eerste sterfdag in april 1982 plaatsten zijn vrienden een beeld van de kunstenaar Michael Blumhagen op Mats’ graf. Vier dagen later werd het beeld in een “Nacht und Nebel”-actie door de Stasi weggehaald. Roland Jahn, tegenwoordig opperbeheerder van de Stasi-archieven, fotografeerde die Stasi-actie heimelijk vanuit de bosjes in een tuin naast de begraafplaats. Het beeld is nooit meer teruggevonden.

Door de dood van Matz radicaliseerde de vredesbeweging in het Oost-Duitse Jena. Hij was er nooit meer bij, maar toch altijd voelbaar aanwezig. Vandaag is Matz dertig jaar dood. De hele week wordt hij officieel herdacht in Jena. Vanmiddag wordt een nieuwe grafsteen onthuld. De stad Jena heeft zijn graf tot eregraf uitgeroepen.

Erik de Graaf

PS: drie jaar geleden schreef ik ook over Matz