In de Verenigde Staten groeit het voedselhulp-programma SNAP explosief. In december 2007, net voor het begin van de grote recessie, ontvingen 27,4 miljoen Amerikanen voedselbonnen. Vier jaar later is dat gestegen tot 46,3 miljoen. Als je inzoomt op Los Angeles zie je een dezelfde stijging, van 600.000 naar meer dan 1 miljoen. Veel van de [...]

Veel bedrijven zijn er mee bezig, zijn van goede wil.
Er zijn er ook die alleen een groen sausje over hun imago gieten. Daar is zelfs al een naam voor: Greenwashing.

Een goed voorbeeld van dat laatste is Coca-cola. Ze doen erg hun best om de groene schijn hoog te houden door veel publiciteit te generen voor hun zogenaamde groene-pet-fles.
Aan de ene kant heel mooi natuurlijk, maar het is niet zo dat een groene pet fles niet schadelijk is als deze in het plastic mortuarium ‘De Plastic Soep’ terecht komt.
Maar nog schadelijker is het dat Coca-cola initiatieven dwarsboomt die iets aan de plasticsoep en plastic vervuiling willen doen.

Dus voor mij geen voorlopig geen Coca cola meer, dat is het enige dat ik er aan kan doen. En er over schrijven natuurlijk. Dus nu drink ik Oggu-cola, nog veel gezonder ook!

Bij Coca-cola vermoed ik dus puur machtsmisbruik. Maar het kan ook door onwetendheid fout gaan.

Jumbo bijvoorbeeld komt veelvuldig in het nieuw door de geweldige actie van Jumbo-Eerbeek om statiegeld te geven op verpakkingen. Een van de beste manieren om zwerfvuil tegen te gaan.

Maar hoe moeilijk het is om op alle fronten duurzaam te zijn blijkt tijdens de opening van Jumbo-Meppel. Natuurlijk is het een feestelijke opening en ‘natuurlijk’ zijn er gele ballonen. Maar is dat wel zo natuurlijk?
Al die balonnen of de resten ervan zwierven door de buurt en omgeving nadat de feestlijkheden gestaakt waren. Liane Morsink zag dit en in plaats van te mopperen, ruimde ze de resten op en ging ermee naar de Jumbo om er met hen over te praten. Maar het blijkt dan toch moeilijk om de Jumbo ervan te overtuigen op een andere manier uiting te geven aan hun feestvreugde. De ballonnen zelf breken na verloop van tijd af (wel valt te hopen dat in de tussentijd vogels het niet voor voedsel aanzien) maar kwalijker zijn die lintjes en ventielen. En daar kan de Jumbo toch gemakkelijk een andere oplossing voor bedenken?

Liane schrijft: “In de boom op de foto hangen gele linten / slierten, welke er nu, een maand na de opening, nog steeds hangen.” Ik hoop dat er een olifantje met hele grote oren nu luistert en vliegensvlug die linten uit de bomen haalt.

Een paar dagen geleden liep ik in het bos achter ons huis. Een mooi landgoed, waar ons gehucht Exel als een Gallisch dorpje tegen aan is geplakt. Een wat schor ‘ra ra’ en een grote kraai in de top van een boom met een ruitvormige staart was herkenning genoeg. Daar zat een Raaf. Met 1.20 meter spanwijdte de grootste kraai, bekend om z’n slimme gedrag. Een instrumentengebruiker, die met stokjes voedsel uit holletjes peutert en stenen gebruikt om noten te kraken. Bijna uitgestorven in Nederland, maar na herintroductie zijn er weer een kleine honderd broedparen. De raaf is een mooi symbool van kwetsbare biodiversiteit. Nu weer onder druk door de plannen van dit kabinet.

Prachtige oase in isolement

Ik woon in een prachtige wereld. Naast het landgoed Ampsen, op een steenworp van het landgoed Verwolde en de moerassige bossen van het Kranengoor. Achter Ampsen liggen de broekgronden. Vroeger waren dat elsenbroeken, moerassen en venen waar beken doorheen stroomden. Nu nog vindt je het geurige gagel in de weg, groeit hier en daar de heide in de bermen. De rest is ontgonnen, mais- en grasakker geworden. De landgoederen liggen als oases van biodiversiteit in deze groen/bruine woestenij, met hier en daar nog resten van oude houtwallen. Want dat is het toch, laten we eerlijk zijn. Rechte lijnen van eiken begeleiden de ontsluitingswegen, jaarlijks vol van eikenprocessierups. Daar tussen liggen eeuwig groene weilanden, regelmatig gescheurd voor nieuwe inplant van engels raai. Afgewisseld door maisakkers, soms een aardappelveld. In de winter groenbemest met wintertarwe. Reeen haasten zich over deze kale akkers, op zoek naar beschutting. Als een boer ploegt, dan zie je nauwelijks meer vogels in zijn sporen. Het bodemleven is verarmd door intensief grondgebruik. Zelfs de roeken, vlak bij het station, trekken steeds meer de stad in omdat er ‘s winters op het platteland niets te halen is. Mijn bijen verhongeren er in de zomer, omdat na de linde er nauwelijks iets bloeit.

Ecologische Hoofdstructuur

Die Raaf in het winterse bos is als een symbool van de fantastische biodiversiteit die dit gebied kan dragen. Een prachtige vogel die als opportunistische aaseter aan z’n kost moet komen. Dus veel oppervlakte en rust nodig heeft. Aan de andere kant van Lochem broedt een paar, in het Grote Veld. Ampsen is, denk ik, net te klein. Dat hoeft niet zo te zijn, maar de lijnen met Verwolde en Kranengoor zijn verbrokkeld, de verbinding met de Lochemse Berg is ver weg. Hier ligt potentieel een prachtig natuurgebied, als die lijnen getrokken worden en kwaliteit via natte natuur en houtwallen ervoor zorgt dat natuurgebieden in verbinding komen. Bij ons achter wordt die poging gedaan, door een weiland te ontgraven en een stap tussen Kranengoor en Ampsen mogelijk te maken via een mini-natuurgebiedje. Verderop loopt de, gekanaliseerde, Dortherbeek. Een ecologische verbindingszone. Boeren en buitenlui zetten zich in voor kavelruil om ook daar natuurlijke verbindingen te realiseren. Dan wordt dit gebied weer één, de oases krijgen weer hun voeding. Er is dan ruimte, ook voor de Raaf.

Bezuinigingen

Volgende week, de 12de, ga ik naar de provincie. Daar krijgen we te horen wat er met de Ecologische Hoofdstructuur gaat gebeuren nu er drastisch bezuinigd wordt. De voortekenen zijn absoluut onheilspellend. De lijnen worden verbroken, bestemmingen verdwijnen, de oases komen geïsoleerd te liggen. Onder andere omdat agrarisch land onttrokken wordt van die Ecologische Hoofdstructuur.  Dit kabinet, met Bleker als woordvoerder, verandert de verhoudingen en zet de landbouw weer voorop. Kortzichtig, in een gebied waar met agrariërs lang gewerkt is aan grondruilen en zorgvuldig vormgegeven verbindingen. Zodat die Raaf weer terug kan komen, als symbool van biodiversiteit die misschien de ruimte ging krijgen. Nu, met het loslaten van de melkquota in de komende jaren, en de daarmee verbonden explosie van schaalvergroting en productie, worden dergelijke processen jaren terug geslagen. De verbindingen vallen dan weg, de oases staan weer in hun groene woestenij.

Alternatief lokaal

Wat goed is, van het beleid van dit kabinet, is dat we zo weinig van Den Haag te verwachten hebben. Zelfs Arnhem, onze provinciale hoofdstad, is heel ver weg. Dat klinkt misschien tegenstrijdig, is het ook een beetje. Maar het betekent dat we het zelf moeten oplossen, met zeer beperkte middelen. Ons energiebeleid laat zien dat je in zo’n zoektocht onvermoede krachten tegen komt. Dat we sterker dan Den Haag of Arnhem kunnen zijn. Dat we zelf in staat moeten zijn die biodiversiteit te verbeteren en ons niet door Haagse besognes moeten laten leiden.  Dat kan, maar het vraagt, net als bij ons energiebeleid, volstrekt ‘omdenken’. Vanuit de lokale belangen zoekend naar perspectief voor onze Raaf? In een wereld van jagers en boeren, gewend te oogsten wat de natuur hun lijkt te bieden?

Ja dus. Want is het huidig natuur- en landschapsbeleid niet gebouwd op een zompig fundament van afhankelijkheden zonder overtuigend deel te zijn van onze eigen economie? Komende jaren staan, in Lochem, in het teken van duurzame gebiedsontwikkeling. Daarbij staat de economie van het platteland voorop. Bedrijven die een goed inkomen halen uit dit agrarisch landschap, met haar landgoederen, houtwallen en beken. Schaalvergroting zal onvermijdelijk zijn, maar dan ingepast in een kleinschalig landschap. Verdienen aan de natuur, via biomassa, slimme maairegimes, goed grondgebruik waardoor mestgift omlaag kan, gebruik makend van natuurlijke systemen die evenwicht in de bodem versterken wordt het adagium. Maar ook verdienen aan de biodiversiteit en prachtige natuur omdat dit ons landschap recreatief en toeristisch waardevol maakt. Want de recreant komt voor die beek, prachtige houtwallen en landgoederen.

En dat er dan een enkeling is die kippevel krijgt van dat schorre ‘ra ra’ van een eenzame Raaf, is dan mooi meegenomen.

Vorige week ben ik ingegaan op de wijze waarop verantwoord ketenbeheer in eerste instantie ontwikkeld is als antwoord op kritiek op de manier waarop bedrijven omgingen met (vermeende) misstanden bij hun leveranciers. Volgens de auteurs van het boekje Verantwoord ketenbeheer: Van risicomanagement naar waardecreatie was dat een logische eerste stap, maar wel een defensieve. Veel bedrijven die op die manier begonnen zijn beginnen manieren te ontdekken waarop verantwoord ketenbeheer meer strategisch ingezet kan worden als een manier om van een red ocean strategy naar een blue ocean strategy te komen. Oftewel van een strategie waarbij gevochten wordt om procenten marktaandeel naar een strategie waar nieuwe markten worden verkend. Die laatste strategie is interessanter, omdat het aantal concurrenten in blauwe oceanen beperkt is. Daarbij baseren de auteurs zich op het boek Blue Ocean Strategy van W. Chan Kim en Renée Mauborgne.

Mogelijkheden om verantwoord ketenbeheer meer strategisch in te zetten

De auteurs van Verantwoord Ketenbeheer stellen dat het duurzaamheidsvraagstuk veelomvattend is, maar in essentie ook heel eenvoudig: het is een schaarsteprobleem. Het gaat om de beschikbaarheid en daarmee de waarde van grondstoffen, brandstoffen, energie, voedsel en biodiversiteit voor de wereldbevolking. Nu en straks. Bedrijven staan voor de uitdaging om te anticiperen op dit schaarstevraagstuk. Bijvoorbeeld door het opzetten van een effectief beleid voor verantwoord ketenbeheer, want om een duurzaamheidstransformatie te starten is een ketenbenadering nodig.

Door verantwoord ketenbeheer te verbinden aan bv. business development, productontwikkeling, marketing en sales kan verantwoord ketenbeheer op zowel korte als lange termijn waarde gaan opleveren voor een bedrijf. Vanuit de defensieve basis kan dan gewerkt worden aan waardecreatie, bv. door samen met leveranciers te zoeken naar mogelijke efficiencyverbeteringen, kostenreducties, nieuwe producten, nieuwe logistieke oplossingen, nieuwe materialen etc.

De auteurs zien vier terreinen voor waardecreatie

1. Kostenreductie: toverwoord daarbij is en blijft Total Cost of Ownership. Waarbij de focus ligt op kostenbesparing over de hele gebruiksduur en kwaliteit. Walmart vraagt bijvoorbeeld al haar leveranciers om energie te besparen en de energie-efficientie van producten te verbeteren. Het idee daarachter is dat energiereductie leidt tot kostenbesparingen, die voor een deel doorgegeven worden aan Walmart. Waarmee Walmart haar positie als prijsvechter kan behouden.
2. Innovatie: voor veel bedrijven geldt dat de impact in de keten qua duurzaamheid veel groter is dan de impact van de eigen bedrijfsvoering. Dat geldt ook voor de overheid. Door een voorkeurspositie te geven aan leveranciers die voorlopen in het verbeteren van hun duurzaamheidsprestaties wordt de toeleveringsketen structureel gestimuleerd tot innovatie.
3. Onderscheidend vermogen: duurzaamheid kan een onderscheidend vermogen zijn. Zeker in markten waar de consument weinig verschil ervaart en de prijsdruk hoog is. Zo heeft Unilever de negatieve prijsspiraal bij thee weten te doorbreken door alleen nog te werken met gecertificeerde theeplantages. Daardoor zijn consumenten meer waarde gaan toekennen aan het product en heeft Unilever een forse omzetgroei bereikt.
4. Ketenintegratie: om de voordelen te realiseren is vergaande samenwerking met toeleveranciers nodig. In de bouw worden verrassende resultaten behaald door toeleveranciers vanaf het begin te betrekken en mee te laten denken over de beste oplossing binnen het beschikbare budget.

Randvoorwaarden voor succesvolle implementatie

Helaas bestaat er volgens de auteurs van Verantwoord Ketenbeheer van risicomanagement naar waardecreatie geen standaardsuccesrecept voor de omslag van risicomanagement naar waardecreatie. Wel benoemen ze een aantal leidende principes die randvoorwaardelijk zijn bij het succesvol waarde creëren door duurzame inkoop:

• Leiderschap
• Ondernemerschap
• Openheid
• Samenwerking

Veranderende rol inkoop

Een strategische inzet van verantwoord ketenbeheer verandert de rol van de inkoopfunctie. Wanneer inkopers samen met leveranciers werken aan gedeelde doelen wordt de toegevoegde waarde van inkopers duidelijk. Samen met leveranciers wordt dan gewerkt aan een groter onderscheidend vermogen of zelfs aan het creëren van nieuwe markten. Een van de grote uitdagingen is om prikkels te verzinnen die leveranciers uitdagen om mee te denken om de organisatie succesvoller te maken. Op gebied van duurzaamheid kan dat betekenen dat eisen gesteld worden aan de duurzaamheid van een leverancier of product, of door duurzame producten een voorkeursbehandeling te geven. Volgens de auteurs is het echter nog beter om in gezamenlijkheid te zoeken naar (het verhogen van het) differentiërend vermogen.

17 december 2010

Klaas van Egmond, van 1988 tot 2008 directeur van het Milieu- en Natuurplanbureau, het belangrijkste adviesbureau van de overheid in milieuzaken, schreef Een vorm van beschaving. Daarin bespreekt hij oplossingen voor de duurzaamheidsproblematiek vanuit het perspectief van de waarden in de er achterliggende mens- en wereldbeelden. Voor wie het gevoel heeft, dat de huidige (internationale) politiek lang geen afdoende greep heeft op de milieuproblemen, is het een verademing eens wat verder te kijken dan de dagelijkse, doorgaans ontmoedigende  krantenberichten hierover. Hij zou mooi zijn als dit boek zou bijdragen aan een brede maatschappelijke coalitie voor duurzaamheid.

Door zijn invalshoek kan Van Egmond ecologische, economische,
technologische en sociaal-culturele aspecten met elkaar in verband brengen. Zo
hebben bijvoorbeeld het doorgaande verlies aan biodiversiteit en de dreigende, te
grote klimaatopwarming als gemeenschappelijke oorzaak, dat bedrijven en
consumenten de milieukosten ervan niet hoeven te betalen. De economie eet als
het ware de ecologie op. De kosten verschuiven naar toekomstige generaties.

Economische groei moet vanuit de waarden van een wereldbeeld
gerechtvaardigd te kunnen worden. Groei kan alleen zinvol zijn als deze
bijdraagt aan een menswaardig leven. Als we dit voorbeeld bezien vanuit de
wereldbeelden, komen we tot de volgende conclusie. Een eenzijdig egoïstisch,
materialistisch wereldbeeld is een grote bedreiging voor het milieu.
Bevrediging van basisbehoeften als voedsel, kleding en onderdak dient een
menswaardig bestaan, maar als luxebehoeften, zoals elk jaar op vakantie met het
vliegtuig (“wat lekker voor je, joh!”), het milieu onevenredig belasten, zijn
zij vanuit dat wereldbeeld niet te rechtvaardigen. Daarmee wordt de
eenzijdigheid van dit wereldbeeld duidelijk. En wordt inzichtelijk, dat meer
wereldbeelden noodzakelijk zijn om te beoordelen wanneer economische groei
gerechtvaardigd is.

De vier toekomstscenarios’s die tegenwoordig vaak gebruikt
worden bij onderzoek voor overheidsbeleid, zie bijvoorbeeld de Structuurvisie
Noord Holland, voegt de schrijver samen tot een overkoepelend, integraal
wereldbeeld, dat zo alle mogelijke wereldbeelden omvat. Vanuit geen van de vier
wereldbeelden kan duurzaamheid afdoende tot stand gebracht worden. Van Egmond
pleit dan ook voor politieke samenwerking over partijgrenzen heen vanuit middelpuntzoekende krachten. Eenzijdige
wereldvisies, die geen respect tonen voor mogelijke andere visies, kunnen alleen
maar contraproductief, middelpuntvliedend
werken.

Het integrale wereldbeeld geeft mij een invalshoek om veel
maatschappelijke problemen mee te beoordelen. Zo ben ik het met de schrijver eens,
dat bijvoorbeeld speculatie met aandelen of grond niet te rechtvaardigen is. Zij
dienen geen maatschappelijk, menswaardig doel. De grote hoeveelheid reclames
die de media dagelijks over ons uitstorten, zijn ook niet te verdedigen vanuit
menselijke waarden. Zij zetten aan tot het verheerlijken van consumptie, in een
tijd waarin de onduurzame consequentie van overconsumptie is dat andere wereldbewoners niet eens voldoende te eten hebben. De draagkracht van de aarde raakt uitgeput. Ik hoop dat Van Egmonds pleidooi vele bepleiters van duurzaamheid tot elkaar
zal brengen.

http://wetenschappelijkbureau.groenlinks.nl/files/Paternalisme%20van%20de%20maatschappelijke%20samenhang%20-%20lezing%20Klaas%20van%20Egmond%20-%207%20oktober%202010_0.pdf

PRIMITIEVE RELIGIES

De Eerste Kamer was zeer kritisch over het initiatief wetsontwerp met een verbod op onverdoofd slachten, ingediend door Marianne Thieme van de Partij voor de Dieren. Dat men zich inspant voor meer dierenwelzijn vind ik persoonlijk prima, maar het mensenwelzijn moet daarbij niet uit het oog worden verloren. Onze Marijke Vos sprak met afschuw over wat zij gezien had in een slachthuis waar kosher geslacht werd en een ander waar halal geslacht werd. Maar over de geestelijke pijn van Joden en Moslims hoorde ik geen woord.

Nu is slachten voor mensen, die er niet aan gewend zijn inderdaad geen prettig gezicht. Het tekent alleen maar weer hoever de moderne mens met een stedelijk leefpatroon verwijderd is geraakt van de praktijk van de voedselproductie. Minder dan een eeuw geleden kwam de huisslacht nog veel voor en de plaatselijke slager (=slachter) had zijn eigen slachterij aan huis. Op elke boerderij, maar ook bij veel landarbeiders en ook bij andere arbeiders op het geïndustrialiseerde platteland werd in het varkenskot een varken gemest. Een keer per jaar kwam de slachter. Het bloed werd zorgvuldig opgevangen om er bloedworst of balkenbrij mee te maken. Voor het hele gezin was het een feestelijke dag. Een mooi stuk vlees ging naar de pastoor of de dominee en ook de bovenmeester profiteerde mee. Bij de toenmalige schamele salarissen was dat maar goed ook. Over verdoving heb ik nooit wat gehoord. De buren van een slager hoorden vaak genoeg het gekrijs van de beesten en waren er aan gewend. Het was allemaal vanzelfsprekend. Voor de vegetariër van vandaag echter een afschuwelijke praktijk.

Toch waren de mensen van toen niet wreder dan wat in de natuur gewoon is. Dieren vormen de prooi van roofdieren. Ik moet zeggen, dat ik er slecht tegen kan als een van de vele katten achter de merels aan zit. Ik vind het prachtig op een mooie zomeravond zittend in de tuin naar het gezang van een merel te luisteren. Maar kattenliefhebbers vinden het doodnormaal als hun kat de zoveelste dode merel aan hun voeten deponeert. Hoeveel dierenliefhebbers kunnen niet genieten van die prachtige natuurfilms op Animal Planet, waar een luipaard of jaguar een jonge antilope achtervolgt, doodt en verslindt? Roofdieren zijn ook zeer inspirerend voor de mens. Een merk sportauto heet niet toevallig Jaguar. De Duitsers noemden hun tanks Tiger en Leopard. Sommige mensen zijn helemaal weg van vechthonden, ontlenen er zelfs status aan.

Zo bezien is de grote aandacht voor dierenwelzijn en de keus voor vegetarisch voedsel of veganisme een breuk binnen onze cultuur. Voor steeds meer mensen wordt het dier op gelijke hoogte gesteld als de mens. Het lijkt of het dier weer als een God vereerd wordt, zoals het Gouden Kalf bij de Israëlieten in de woestijn of de kat bij de Egyptenaren. Wordt dierenliefde een nieuwe religie?

Wat mij opviel in de bijdrage van Marijke Vos bij het debat in de Eerste Kamer was, dat weliswaar aandacht werd besteed aan de Vrijheid van godsdienst, maar in het geheel geen aandacht werd besteed aan het geestelijk welzijn van onze Islamitische en Joodse medeburgers. De moderne seculiere mens lijkt niet meer in staat zich echt in te leven in religieuze gevoelens en overtuigingen. Hij kan er alleen maar in veroordelende zin over denken. Het is allemaal zo primitief en achterlijk en onvrij en het veroorzaakt zoveel ellende in de wereld als godsdienstoorlogen en terrorisme en kindermisbruik. Eigenlijk is alle ellende in de wereld aan de godsdiensten te wijten. Het is helemaal niet moeilijk mensen tot zo’n vijandbeeld te brengen.

Ik was, denk ik vijf jaar. Ik zat bij de nonnen op de kleuterschool. Het was de tijd voor Pasen en de zuster vertelde over die boze Joden, die de lieve Jezus aan het kruis hadden geslagen. Kleine Johnnie was vreselijk boos en vooral op de Joodse buren. Hij schold ze uit voor alles wat lelijk was. Ze begrepen er niets van. Mijn ouders moesten en de buren en mij heel wat uitleggen. Niet veel later begon de Tweede Wereldoorlog en ook die buren werden weggevoerd en zijn niet terug gekomen.

De regels, die voor Joden gelden verwijzen naar het slachten van de offerdieren in de tempel, het huis van Jahweh.  Een verbod treft onze Joodse buren in het hart van hun religie. Ze voelen zich niet meer erkend door ons als wij tornen aan hun diepste overtuiging en ze voelen zich bedreigd, want wat komt er straks nog meer. De geestelijke pijn is niet te verdragen.

Maar daar staat tegenover, wat doe je de dieren aan? Bloederige beelden worden getoond. Afschuwelijk! Opeens moest ik denken aan de terechte verontwaardiging als anti-abortus-activisten met bloederige beelden van de abortuspraktijk komen. Als je als voorstander van de mogelijkheid van abortus zo als een afschuwelijke wreedaard wordt neergezet, dan wordt je terecht boos. Zetten mensen met kritiek op het onverdoofd slachten hun Joodse en Islamitische medeburgers ook zo neer als wreedaards? Zou dat diezelfde pijn veroorzaken?

Misschien schort het ons aan empathisch vermogen om je in te leven in mensen met voor ons onbekende en vreemde gebruiken. Zou in gesprek gaan met elkaar en samen naar oplossingen zoeken geen betere oplossing zijn ook ten gunste van het dierenwelzijn en dan wat los komen van eigen dogma’s aan beide kanten?

Jaargang 4, Nr. 193.

IS ONTWIKKELINGSSAMENWERKING NIET MEER POPULAIR?

Nieuwe bezuinigingen dreigen en de meest on-Nederlandse partij, die egoïsme tot uitgangspunt heeft, wil vier miljard bezuinigen op ontwikkelingshulp. Als populistische partij denken ze daarmee stemmen te winnen. Nu hoor ik al minstens een halve eeuw de verhalen over bodemloze putten en corruptie en gouden kranen in presidentiële paleizen, dus het zou best kunnen dat er nog steeds mensen zijn, die geloven, dat het in Afrika, Azië en Latijns Amerika alleen maar slecht gaat. Ze vergeten de enorme economische groei in Brazilië, India en China, maar niet alleen in die landen, maar in veel meer landen in Afrika, Azië en Latijns Amerika ontwikkelen de landen zich in politiek en economisch opzicht zeer succesvol. Er zijn inderdaad nog een aantal falende staten, vooral in Afrika en Midden Amerika. Maar eigenlijk wil ik het meer hebben over de houding van Nederlanders tegenover ontwikkelingssamenwerking.

Nederlanders geven nog steeds gul als ergens mensen getroffen worden door een natuurramp zoals de aardbeving in Haïti, de aardbevingen met tsunami in Zuidoost Azië, de overstromingen in Pakistan en India of de droogte in de Hoorn van Afrika. Dat de hulp zeer efficiënt en effectief wordt gegeven merkte ik, toen ik onlangs een bijeenkomst van Cordaid Mensen in Nood bijwoonde, waar een architect uitlegde hoe ze daar duizenden huizen bouwen, die zowel tegen aardbevingen als tegen tropische cyclonen bestand zijn. Wat een deskundigheid!

Veel opmerkelijker zijn de kleine particuliere projecten. Daarbij wordt heel rechtstreeks hulp gegeven. Zo ken ik een groep mensen, die een zus van de inmiddels overleden initiatiefnemer steunen. Ze heeft een tehuis in een Braziliaanse stad, waar ze kinderen uit een volksbuurt opvangt en ervoor zorgt, dat zij zich goed ontwikkelen. In mijn parochie wordt al jaren geld ingezameld, waarmee een inmiddels hoog bejaarde missionaris in de Filippijnen jongeren uit arme gezinnen studiebeurzen geeft, zodat ze tot welvaart kunnen komen en kunnen helpen bij de verdere ontwikkeling van hun land.

In deze Adventstijd voor Kerstmis loopt de bisschoppelijke Adventsactie met een aantal heel concrete kleinschalige projecten, waarmee mensen echt geholpen worden. Wij steunen een project in Tanzania aan de voet van de Kilimanjaro. Vrouwen en kinderen krijgen voorlichting over gezond voedsel van de juist samenstelling, hoe dit verbouwd moet worden en ze leren ziekten te voorkomen door het belang van een betere hygiëne uit te leggen. Tegelijk loopt de Actie Goed Goud van Solidaridad. Men wil betere werkomstandigheden en eerlijker lonen voor de arbeiders in de goudmijnen en eerlijker prijzen voor de kleine particuliere goudzoekers. Er komt ook een waarmerk voor eerlijk goud.

Maar het meest onder de indruk ben ik van een klein particulier initiatief van Lieke. Ze had al heel wat wereldreizen gemaakt en daarbij aan ontwikkelingsprojecten gewerkt. In Laos kwam ze onder de indruk van de kleurige weefkunst van de vrouwen daar. Ze vroeg zich af of het mogelijk zou zijn kleding, tassen, enveloptasjes (clutches), shawls, ceintuurs en kussenovertrekken op te kopen en naar Nederland te exporteren. Inmiddels heeft ze een bedrijf opgericht, heeft een web shop, legt contacten met duurdere gift shops en modieuze winkels in Nederland en verstevigt intussen de contacten met Laos. Het is allemaal nog pril, maar wat een durf. Ze levert anderhalve dag werk per week in om hiermee bezig te zijn en als het lukt is het natuurlijk prachtig voor die vrouwen in Laos. Wil je er meer over weten of zoek je een zeer exclusief cadeautje kijk dan eens op www.acodeoforigin.com van dit startende bedrijf “A Code of Origin”. 

Jaargang 4, Nr. 192. 

Persbericht

Viering Mensenrechtendag in Heerlen op 8 december 2011

Hoewel Mensenrechtendag normaal gesproken op 10 december wordt gevierd, vindt dit in Heerlen dit jaar op donderdag 8 december plaats. Het thema van Mensenrechtendag is ‘ons voedsel’. Een wereld aan voedsel ligt het hele jaar door op ons bord: waar komt dit eigenlijk vandaan, wie hebben eraan gewerkt, wie hebben eraan verdiend, wie zijn ervoor opzij gezet?

Programma Mensenrechtendag in Heerlen

1. Fakkeloptocht
De traditionele fakkeloptocht door het winkelcentrum van Heerlen start op de hoek Saroleastraat – van der Maesenstraat bij de ingang van het Coriocentrum om 17.00 uur. De optocht eindigt op het Tempsplein.

2. Maaltijd
In de ontmoetingsruimte van de kerk van de Protestantse Gemeente wordt soep en een broodmaaltijd gegeten.

3. Film Heerlen en de Wereld
Rond 18.30 uur vindt de première plaats van een korte film (3-5 minuten) over ‘Heerlen en de Wereld’. Deze film is voor Heerlen Millenniumgemeente gemaakt door 4 leerlingen van het Bernardinuscollege in het kader van hun maatschappelijke stage samen met 4 leerlingen van de Praktijkschool. De Millenniumwerkgroep heeft beide groepen aan elkaar weten te koppelen, uiteraard met hulp van docenten, waarbij Bernardinus het script en de filmsterren leverde en de Praktijkschool de filmtechniek. De film bevat 3 voorbeelden uit het dagelijks leven: voedsel, een mobieltje en kleding, die aangeven dat je van de wereld afhankelijk bent en met vele andere mensen te maken hebt.
De makers van de film geven een toelichting waarbij ze ook de verbinding leggen met de Mensenrechten. Mensenrechten spelen ook hier dichtbij ons, bijvoorbeeld in ons consumptiegedrag en levenswijze: hoe gaan we om met voedsel, de productie van welke kleding, het zuinig omgaan met grondstoffen? Maar worden ook de Mensenrechten gerespecteerd bij de productie van delfstoffen, katoen, het in bezit nemen van land hiervoor en/of het maken van kleding (waaronder kinderarbeid)?
Wethouder Peter van Zutphen van zowel Mondiale zaken, Mensenrechten als maatschappelijke stages is ook uitgenodigd.

Door andere leerlingen van Bernardinus wordt eveneens in het kader van hun maatschappelijke stage de folder ‘Duurzame kleding’ (en voeding?) in Heerlen geactualiseerd en uitgebreid, waarvoor onder andere een straatonderzoek wordt gedaan. Verder wordt een Facebook-pagina en een website voor Heerlen Millenniumgemeente gemaakt.

4. Film ‘Smakelijk Eten’
Daarna wordt een deel uit de film ‘Smakelijk Eten!’ - Hoe voedsel de wereld verandert - van Walther Grotenhuis vertoond. De film gaat over voedselproductie en wat dit voor mensen en het milieu betekent. Grotenhuis onderzoekt in deze film de herkomst en gevolgen van 3 producten (soja uit Brazilië, garnalen uit de Filippijnen en boontjes uit Kenia). In de film zie je o.a. wat de gevolgen zijn voor diverse groepen in de verschillende landen. Mensen zijn slachtoffer van onze voedselproductie. De Mensenrechten zijn in het geding vanwege ons consumptiegedrag. We beperken ons deze avond tot het deel over de soja.

Het is bijna december. Sinterklaas waart rond en in de straten gaan lichtjes aan zodra de schemer invalt. Het ziet er gezellig en aantrekkelijk uit; daarmee wordt het beeld opgeroepen van 'alles is in orde'. Mensen met tassen vol aankopen en overal waar koffie gedronken kan worden is het druk aan de tafeltjes. Het valt me op dat er ook al veel winkels zijn met 'uitverkoop' of 'sale' op de etalageruiten. Is dat niet vroeger dan anders?

Meer dan in voorgaande jaren vind ik de verlichte straten in de stad en de tassen vol inkopen een afspiegeling van een verleden, een voltooide tijd. De stad deed me onecht aan, alsof iedereen ontkende wat er werkelijk gaande is. Kop in het zand, het is december en we doen lekker gewoon net als al die vorige decembers. We weten het wel maar net als toen we kind waren, willen we nog steeds niet geloven dat Sinterklaas niet meer bestaat.

 

“Als je kinderen vraagt naar hun ideeën over een rechtvaardige wereld, komen ze met universele waarden, die in ieder van ons resoneren: eerlijk delen, voor elkaar zorgen, respectvol zijn, de zwakkeren beschermen. Als kind voelden we haarfijn aan dat het niet deugde dat wij in rijkdom leefden, terwijl anderen stierven van de honger. Als volwassenen laten we ons in veel mindere mate leiden door die universele waarden. Toch weten ook volwassenen dondersgoed wat deugt en wat niet. We handelen er alleen niet altijd naar.”

 

Dat zegt Tex Gunning in een toespraak die Ode publiceerde. Ik vond het passend om daar aan te refereren in deze tijd van kinderfeesten, maar ook de tijd dat kinderen en jonge mensen zo indringend van zich laten horen.

Zoals we nu horen over de Nederlandse Jussuf, de volgende jonge asielzoeker die binnenkort dreigt te worden uitgezet. Een nieuwe aflevering van het verhaal over Mauro.

Via LinkedIn hoorde ik over een 14 jarige Jusuf uit Burkina Faso, die daar al jaren in de mijnen werkt en me uitnodigde om met hem te linken.

Eerder al heb ik velen het filmpje doorgestuurd van Severn Suzuki, het 13 jarige meisje dat in 2008 de wereld toespreekt op de bijeenkomst van de Verenigde Naties en ons voorhoudt hoe beroerd we met het milieu, met kinderen en met geld omgaan.

Ik voeg er bij deze Birke Baehr aan toe, die ons indringende vragen stelt over onze omgang met dieren, voedsel en de aarde en ook aangeeft hoe het anders kan.

Ik vond op You Tube eindelijk de toespraak terug die Adora Svitak hield op een TED Next Generation over hoe vreemd het is om zaken 'kinderachtig' te noemen, een prachtig verhaal.

En vooruit, omdat ik toch bezig ben en het bijna Sinterklaas is, doe ik er ook nog de ongelofelijke verhalen bij van Emmanuel Kelly en Sung-bong Choi, die uit het niets de podia van 'X Factor Australia' en 'Korea's got Talent' veroverden en de aandacht vestigden op de wereld achter glamour en bling bling.

 

Misschien geven de cijfers straks toch weer aan dat ook dit jaar de uitgaven voor kado's en andere extra's ter ere van de feestdagen opnieuw hoger zijn dan in vorige jaren. In VS was dat inderdaad het geval in het afgelopen Thanksgiving weekend. Het lijkt alsof er twee werelden parallel bestaan; die ene van de veranderingen op alle terreinen, waarin geld razendsnel ontwaart en al bijna niet meer bestaat sinds de handel in leningen, hypotheken en manipulaties met nog niet bestaande graanoogsten deel uitmaken van ons economische bestel. En die van de Oude Wereld van Sinterklaas en Kerst.

 

Ik kreeg van de week een tekening opgestuurd, gemaakt door Sjoukje, de dochter van een vriendin. Zij brengt, net als die andere prachtige jonge mensen op haar manier in beeld waar het echt over gaat de komende tijd, onderweg naar de Nieuwe Wereld; zij noemt het 'verbonden harten'. Met toestemming van de tekenares voeg ik haar kado heel graag bij alle gulle gaven die wij van onze wijze kinderen krijgen.

En veel plezier op pakjesavond!

 

Ineke Verdoner

 

 George Tobal & Jossef Kallid link naar TEDyouthAmsterdam, november 2011

 Severn Suzuki 2008  het meisje dat de UN toesprak

Sung-bong Choi    De Koreaanse zanger

  Emmanuel Kelly   Het Iraakse pleegkind die de harten van de jury in Australie deed smelten

 Birke Baehr  De jongen op Ted Next Generation over ons voedsel

Adora Svitak  Zij vertelt over het misplaatste gebruik van het woord ´kinderachtig´.

 

En de tekening ´Connecting Hearts´ van Sjoukje

In Revolutie met Recht neemt Roger Cox een behoorlijke uitgebreide aanloop om te betogen dat de rechterlijke macht ons laatst overgebleven redmiddel is om te zorgen dat maatregelen tegen klimaatverandering genomen gaan worden. De vraag die mij bekruipt na het lezen van het boek is waarom je zoveel tijd (5 jaar) steekt in het schrijven van een boek, als je in die tijd ook de gewenste rechterlijke uitspraak had kunnen krijgen? Buiten dat zitten er nog wat zaken in het boek waar ik me niet in kan vinden, maar eerst kort de inhoud.

Deel 1: Energie en oliekrimp

In het eerste deel van het boek gaat Cox uitgebreid in op de manieren waarop onze maatschappij van olie afhankelijk is en de wijze waarop oliemaatschappijen de afgelopen anderhalve eeuw gesteund zijn door de overheid. En passant komt ook de macht van de financiële sector voorbij, de voedselcrisis (eigenlijk vooral ook een oliecrisis in de ogen van Cox) en de ontaarding van grote multinationals.

Op basis van de theorieën van peak oil betoogt Roger Cox dat het einde van goedkope energie voorbij is en dat dat ingrijpende gevolgen gaat hebben voor de Westerse samenlevingen. Voor een groot deel van onze welvaart zijn we tenslotte afhankelijk van goedkope olie. Of het nu gaat om goedkoop transport van voedsel dat van over de hele wereld hier naar toe wordt gesleept of om de verwarming van ons huis. Cox voorspelt dan ook dat energiearmoede een groeiend probleem gaat worden, een standpunt dat onder andere Hans Verbeek ook regelmatig uitdraagt op zijn weblog. Energie armoede is een probleem dat in Nederland nog maar weinig aandacht krijgt in de media, al zijn er wel woningbouwcorporaties en gemeenten die inzien dat veel van het armoedebeleid en welzijnswerk zinloos is als de stijgende energierekening niet wordt ingedamd.

Cox rekent ook voor dat investeringen in duurzame energie slechts beperkt soelaas zullen bieden. Deze investeringen vergen tenslotte geld, wat de teruggang in eerste instantie enkel verergert. Alle Europese landen zijn al fors aan het bezuinigingen geslagen om de gevolgen van de bankencrisis uit 2008 te bestrijden. Extra uitgaven voor duurzame energie zullen een nog grotere bezuiniging op andere gebieden vergen.

Deel 2: Klimaatverandering als stresstest

In klimaatverandering als stresstest gaat Cox in op de stijgende kosten van energie. Vooral beredeneert vanuit peak oil betoogt hij dat het tijd wordt om werk te gaan maken van emissieloze energieopwekking, kortere distributielijnen en andere brandstoffen dan olie voor transport.

Cox beschrijft ook hoe de zekerheden die het IPCC koppelt aan door de mens veroorzaakte klimaatverandering zich verhouden tot jurisprudentie in eerdere zaken over milieu- en gezondheidsproblemen. Hij gaat met name in op asbest, waarvan het effect op de menselijke gezondheid nog niet onomstotelijk vast stond op het moment dat de rechter van mening was dat bedrijven aansprakelijk waren voor ontstane gezondheidsschade.

Terecht betoogt Cox in dit deel van het boek ook dat veel markten zich in het verleden enkel hebben kunnen ontwikkelen door sturing van de overheid. Het huidige paradigma binnen de overheid met haar focus op privatiseren, dereguleren en liberaliseren lijkt daar blind voor. Zoals ook de bestaande ondersteuningsmaatregelen voor fossiele energiewinning niet meer als subsidie herkend worden.

Deel 3: Het falen van de democratie

In het derde deel beschrijft Cox hoe de invloed van lobbyisten, media en geld ervoor zorgt dat het democratisch proces niet tot het door hem gewenste eindresultaat komt. In dit deel toont zich naar mijn mening het duidelijkst de beperking van simplificerende theorieën. Want aan de ene kant ben ik een consument die niet in staat zou zijn om te kiezen voor duurzaam. Want geld kan niet van de een op de andere dag weg van je huidige bank naar een duurzame bank en Nederland kan niet in een keer massaal overstappen op duurzame energie. De reden daarvoor ligt volgens Cox in een beperkt aanbod aan duurzame banken en duurzame energie.

Deel 4: Revolutie met recht

In het laatste deel betoogt Roger Cox dat er kansen zijn om nationale overheden via het Europees Hof van Justitie te dwingen tot een stringenter klimaatbeleid. Een van de bouwstenen van zijn betoog is de uitspraak uit de VS waarin het oordeel luidde dat CO2 een vervuilende stof is, waar de EPA (het Amerikaans milieuagentschap) maatregelen tegen moet nemen.

Mijn commentaar op Revoluite met recht

Op een aantal fronten wordt ik een beetje moe van betogen als die van Roger Cox. In de eerste plaats wordt ik moedeloos van mensen die menen dat het hele complex aan uitdagingen dat er voor ons ligt terug te voeren valt op een of twee problemen. Of dat nu gaat om energie en klimaat (zoals Roger Cox doet) of om de islam (zoals de PVV doet). Naar mijn mening los je complexe problemen niet op door simplistische reducties. Zoals ik al eerder heb betoogd gaat de milieuproblematiek om veel meer dan enkel klimaatverandering en gaat de sociale problematiek waar we voor staan om veel meer dan enkel toenemende energieschaarste of stijgende energieprijzen. Uiteraard zijn er slimme beleidsmaatregelen mogelijk die ervoor zorgen dat je meerdere problemen tegelijk aanpakt. We leven tenslotte in een second best world en die vraagt om second best solutions.

Voor wat betreft de stelling van Roger Cox dat consumenten niet massaal over kunnen stappen op duurzame banken en/of duurzame energie denk ik dat dat er al heel wat banken zijn die sinds 2007 hebben ontdekt dat een bankrun nog nooit zo makkelijk is geweest als nu. Een paar klikken met je muis en je geld staat bij een andere bank. Voor andere banken is dat gemak een groot probleem. Konden ze vroeger nog zien dat er een bankrun plaatsvond (rijen bij de concurrent) nu gebeurt het grotendeels onzichtbaar. Zodra een bankrun of bankencrisis in de lucht hangt droogt de interbancaire markt dus pijlsnel op en kunnen banken enkel nog bij de Europese Centrale Bank terecht.

Wat duurzame energie betreft heb ik nog niet gehoord dat er energiebedrijven zijn die wachtlijsten hanteren voor nieuwe klanten. Mocht dat wel zo zijn dan hebben Nederlanders met een eigen huis nog de mogelijkheid om zelf duurzame energie op te gaan wekken. Voor zover ik weet hanteren installateurs nog geen quota of wachtlijsten als je zonnepanelen of urban windmolens besteld. Mocht je bang zijn dat zonnepanelen duurder zijn dan je huidige elektriciteitsrekening, dan zijn er inmiddels zelfs installateurs die daar een oplossing voor aanbieden.

Klimaatbeleid via de rechtbank

Het is naar mijn mening de vraag of het betoog van Roger Cox in de praktijk stand houdt voor een rechter. De Europese Unie en de Europese lidstaten nemen maatregelen om CO2 emissies te reduceren en de effecten van klimaatverandering tegen te gaan. Een rechtszaak binnen de EU zal dus anders dan in de VS gaan over de vraag of het gevoerde beleid effectief is. Het antwoord daarop zal denk ik minder zwart wit zijn dan we vanuit Nederlands perspectief denken.

Wanneer we kijken naar het streven naar een emissieloze energievoorziening dan zijn er landen die een uitermate effectief beleid hebben. Landen als Denemarken, Duitsland, Spanje en Zweden halen hun elektriciteit voor een groot deel uit hernieuwbare en emissieloze bronnen. Nederland bungelt samen met Groot Brittannië en Malta al jaren in de staart van de lijst, alle inspanningen rond energietransitie MEP, SDE en SDE+ ten spijt. Ik vraag me af waarom je de Europese rechter nodig hebt om daar een eind aan te maken.

Cox lijkt ook te geloven dat de Europese rechter als een held en verlosser zal worden binnengehaald. Dat een uitspraak te faveure van een stringenter klimaatbeleid zal leiden tot een hernieuwd geloof in de Europese instituties, lokale democratie en een kleinere afstand tussen politiek en burger. Ik waag dat te betwijfelen. Zoals Cox zelf ook betoogd leiden forsere inspanningen voor het omschakelen naar hernieuwbare en emissieloze energievormen tot forse investeringen nu, waardoor bezuinigingen op andere terreinen en vervroegde afschrijvingen op bestaande installaties nodig worden. Zowel de bezuinigingen als de vervroegde afschrijvingen zullen de nodige pijn geven bij burgers, maar ook bij banken en pensioenfondsen die de waarde van hun investeringen zien teruglopen. Juist op een moment dat hun reserves toch al fors onder druk staan.

Het is naar mijn mening ook zeer de vraag of de kloof tussen burger en overheid kleiner wordt als de democratie onder curatele van de rechtbank wordt geplaatst, zoals Roger Cox terloops voorstelt. Naar zijn mening is klimaatverandering urgent genoeg om dat te doen. Daarmee voegt Cox klimaatverandering in het rijtje bankencrisis en eurocrisis, waarvoor hetzelfde wordt beweert door banken en beleggers. In mijn ogen geen aanbeveling. Bovendien is de PVV een van de partijen die het hardnekkigst tegen het voeren van milieubeleid is. Dat is nu ook net de partij die tijdens het proces tegen Wilders zeer effectief is gebleken in het in twijfel trekken van de onpartijdigheid van de rechterlijke macht. Een uitspraak pro klimaatbeleid gaat PVV stemmers echt niet overtuigen van het nut van Europa of de onpartijdigheid van de rechterlijke macht.

TOEKOMST VOOR DE EUROPESE LANDBOUW

Landbouw zal altijd een zekere mate van marktingrijpen vergen. Er is immers zelden een evenwicht tussen vraag en aanbod. Door de weersomstandigheden, maar bij ons niet zo vaak door ziekten of plagen kan de oogst mislukken met als gevolg hoge prijzen voor de consument, een hoog inkomen voor de boer, die wel een goede oogst heeft en een slecht jaar voor de boer, waarvan de oogst inderdaad slecht is. Het is ook een reden voor de EU zich vanouds met landbouw bezig te houden. Men wil voedselzekerheid voor de Europese burger tegen redelijke prijzen en men wil een gezonde boerenstand, boeren met een gezond bedrijf en een redelijk inkomen. Toch heeft de landbouwpolitiek van de EU voortdurend ongewenste effecten.

Ook GroenLinks heeft zich steeds met landbouw bezig gehouden en vooral in het begin werd de boer vooral als boosdoener gezien, die zorgde voor stank en zijn dieren onder erbarmelijke omstandigheden huisvesting bood. Er was weinig inzicht in de productie-consumptiekolom. Dat is gelukkig verleden tijd. GroenLinks heeft een moderne visie op de landbouw ontwikkeld en daarbij intensief met producenten, consumenten en deskundige organisaties overlegd. Zie hiervoor op de site van GroenLinks het document “De boer is troef” en een document van de Europese Groenen “The agricultural dimension of the New Green Deal”. Over dit alles werd op woensdag, 9 november intensief gediscussieerd in de Europawerkgroep van GroenLinks. Ik geef hieronder een aantal indrukken met mijn eigen commentaar.

In de dialoog tussen boer en burger komt steeds meer de nadruk te liggen op de kwaliteit: Het voedsel moet veilig en gezond zijn, dus zonder resten van bestrijdingsmiddelen, liefst zonder genetische manipulatie en zonder ziektekiemen. Het moet alle voedingsstoffen bevatten, waaraan een mens behoefte heeft. Consumenten letten daar steeds meer op en supermarkten merken dat en spelen er op in. Consumentenorganisaties controleren de producten in de winkels en publiceren erover. Er is een kentering merkbaar, maar een consument moet wel voldoende inkomen hebben om die wat duurdere producten te kunnen aanschaffen. Soms gaan ze naar boerenwinkels, maar als je midden in de stad woont, is dat wat lastig. Boeren geven voorlichting, bijvoorbeeld via open dagen of laten mensen tegen een kleine vergoeding zelf fruit plukken. Consumenten kunnen een boom of een dier adopteren. De nieuwste ontwikkeling is, dat burgers mee werken en mee investeren in een boerenbedrijf, een CSA. Er is een streven merkbaar om stad en ommelanden weer meer tot een zelfvoorzienende eenheid te maken en voedsel niet over duizenden kilometers aan te voeren. Toch kan het ecologisch slim zijn Griekse druiven naar Nederland te brengen  en ze niet meer hier in verwarmde kassen te telen.

Veel boeren houden behoefte aan inkomenssteun. Terecht worden daaraan voorwaarden verbonden. Boeren worden geacht het landschap te onderhouden en te beschermen.  Denk aan houtwallen, weidevogels, akkerranden, geriefhoutbosjes, erfbeplanting, slootkanten, wilgen knotten. Wat mij opvalt bij al die natuurbeschermende maatregelen is, dat handhaven van een evenwicht nooit als doelstelling wordt gehanteerd. Roofdieren (vossen) en roofvogels krijgen zo veel bescherming, dat hun prooidieren gedecimeerd worden. En dan maar klagen, dat de weidevogelstand zo achteruit gaat. De boeren hebben dat dondersgoed in de gaten, drijven de spot met het natuurbeschermingsbeleid en dit alles bevordert niet hun motivatie. Enige herijking lijkt mij verstandig. En kom dan niet aan met het verhaal, dat de natuur zelf voor correctie zorgt in deze zin, dat als alle prooidieren gedecimeerd zijn, de roofdieren vanzelf weer in aantal teruggaan.

Een andere kant van het natuurbesef is, dat natuur vooral opgevat wordt als levende natuur en dat er weinig aandacht is voor de basis van die levende natuur: bodem, moedermateriaal/grondsoort, (micro-)reliëf, helling, hoogteligging, waterhuishouding, (micro-)klimaat, vegetatietype. Als voor deze aspecten geen aandacht is, ondergraaf je de basis voor de biodiversiteit. Maar al deze aspecten hebben ook hun eigen intrinsieke waarde en dan met name allerlei bijzondere vormen in het landschap, waarin de geologische geschiedenis zichtbaar wordt. In Nederland moet vooral veel aandacht zijn voor het microreliëf. De kleine hoogteverschillen van 1 á 2 meter zijn bepalend voor de ontsluiting van het landschap, de bewoning, het kavelpatroon en het agrarisch bodemgebruik. Alles samen bepaalt de bijzondere waarde van een historisch landschap en doet menigeen al fietsend verzuchten: “Wat is Nederland toch mooi!” Dan hebben mensen het over cultuurlandschappen en niet over bos, hei en zandverstuivingen, ook geen echte natuur, maar door de mens bepaald. Wees zuinig op deze “public goods”.

Tenslotte nog iets over biobrandstoffen. Duidelijk is, dat ze in toenemende mate concurreren met voedselgewassen. Zo zorgen ze voor lokale voedseltekorten en in veel gevallen voor hogere voedselprijzen. Dat kan de bedoeling niet zijn. Mijn idee was altijd, dat het dwaasheid is goed landbouwgrond braak te laten liggen (dus niet vanwege een bepaald landbouwsysteem) om op die manier overproductie  tegen te gaan. Als je dan energie leverende gewassen verbouwt en daarbij zijn geen grote hoeveelheden kunstmest of gewasbeschermingsmiddelen nodig, dan is dat een zinnige zaak. De opbrengsten vallen vaak tegen. De inspanningen zouden meer gericht moeten zijn op planten, die veel effectiever zonlicht omzetten in chemische energie en daarbij werden algen genoemd. Boeren kunnen met windmolens op hun grond en zonnecellen op de daken, met mestvergisting (biogas) en energieleverende broeikassen ook bijdragen aan een vergroening van de energievoorziening.

In hun bundel Vrijzinnig Paternalisme pleiten vijftien denkers voor een herontdekking van het paternalisme door progressief-linkse partijen als GroenLinks. Door het paternalisme vrijzinnig in te vullen kunnen individuele vrijheid en onze collectieve belangen met elkaar verenigd worden. De redacteuren Pels en Van Dijk stellen zo wijziging voor op de liberale koers van Femke Halsema. Het boek mist echter een heldere gedeelde notie van Vrijzinnig Paternalisme. Pels en Van Dijk definieren zelf drie vormen van vrijzinnig paternalisme maar een groot deel van de bijdrages hanteren niet een van deze drie definities van vrijzinnig paternalisme.

Ik definieer in navolging van Claassen paternalisme als het gebruik van overheidsingrijpen die erop gericht zijn om mensen te dwingen iets te doen omdat het in hun eigen belang is. Mensen moeten gestimuleerd worden om de juist keuze maken voor zichzelf. In het klassieke paternalisme behandelt de overheid haar burgers als een ouder zijn kinderen behandelt: hij dwingt ze voor hun eigen bestwil hun boontjes op te eten. De ouder weet het beter. In een strict liberaal perspectief zijn er twee gronden om op te treden: in de eerste plaats als mensen niet autonoom zijn. Kinderen zijn een kernvoorbeeld van niet-autonome wezens. Paternalisme is dan volgens liberalen als Claassen gerechtvaardigd. De tweede reden om als overheid in te grijpen is om de vrijheid van anderen te beschermen: dan is er geen sprake van paternalisme, maar van overheidsingrijpen ten bate van een derde partij. Als je vader voorkomt dat je je broertje stompt is dat geen paternalisme: hij doet het niet ten bate van jou, maar ten bate van je broertje.

Vrijzinnig paternalisme varieert op dit thema. De auteurs stellen drie manieren voor waarop het paternalisme vrijzinnig kan worden ingevuld.

1. nudges. In navolging van het concept van libertarian paternalism van Sunstein en Thaler pleiten de auteurs ervoor mensen door nudges te stimuleren om de juiste keuze te maken. Een nudge is een aanpassing van de manier waarop keuzes gepresenteerd worden. In tegenstelling tot klassiek paternalisme is er geen sprake van dwang. Sunstein en Thaler gaan ervanuit dat mensen niet rationeel beslissen. Marktwerking is geen instrument dat past bij Sunstein en Thaler.
2. Je kan de overheid vervangen door de democratische gemeenschap. Hun paternalisme is vrijzinnig omdat wat “de juiste keuze” is, open is voor democratische deliberatie. In hun bijdrage pleiten Swierstra en Tonkens ervoor om mensen te binden aan normen die door democratische deliberatie zijn vastgesteld.
3. Je kan “omdat het in hun eigen belang is” ook vervangen door “wat noodzakelijk is om autonoom in een open samenleving te functioneren” Mensen worden niet als autonome wezens geboren, maar moeten worden opgevoed om zelf-sturend te zijn. Kinderen moeten opgevoed tot burgers. Ik heb dit paternalisme omwille van het liberalisme genoemd.

De simpele vraag die ik hier wil beantwoorden is of de overige tien bijdragen behoren tot een van deze drie varianten van vrijzinnig paternalisme. Is er sprake van overheidsingrijpen dat erop gericht is mensen te dwingen dan wel te nudgen om in hun eigen belangte handelen, waarbij dat eigen belang al dan niet democratisch is gedefinieerd dan wel noodzakelijk is voor autonomie.  Ik zal hier kort de bijdragen doornemen. Hiermee doe ik altijd de complexiteit van de bijdrage tekort, maar de grote lijn is vaak genoeg voor deze toets.

Hoe vrijzinnig paternalistisch zijn de bijdragen?

De eerste bijdrage is van Ganzevoort. Hij schrijft over de vrijheid van godsdienst en in het bijzonder die gevallen waarin we de vrijheid van godsdienst willen beperken ten bate van minderheden binnen religieuze minderheden. Bijvoorbeeld: mogen gereformeerde scholen homoseksuelen weigeren als docent? Het kan hier dus in geen geval gaan om vrijzinnig paternalisme. Het gaat hier om overheidsingrijpen ten bate van een derde groep: de vrijheid van gereformeerde scholen wordt beperkt, niet in hun eigen belang maar in het belang van homoseksuelen in gereformeerde kring.

De tweede bijdrage betreft prostitutie. Hierin pleiten Pels en Lacroix voor de recriminalisering van pooierij. Het moet verboden worden voor derden om seksuele diensten van anderen aan te bieden voor geld. Pels en Lacroix willen zelfstandige prostituees toestaan maar prostituees als werknemer niet. Zij zien te veel misbruik, dwang en mensenhandel in de vrije prostitutiesector. Wederom gaat het hier om overheidsingrijpen ten bate van een derde groep, in dit geval vrouwen; zij worden beschermd tegen pooiers.

De derde bijdrage van de hand van Van Dijk betreft het bestrijden van overgewicht. Zij pleit er onder anderen voor om mensen beter te informeren over wat ze eten, en om gezond voedsel goedkoper te maken ten opzichte van ongezond voedsel. Dit doet ze om obesitas te bestrijden. Deze ingrepen kan je verdedigen op paternalistische gronden. Maar het prijsmechanisme is een instrument dat Thaler en Sunstein juist niet onder libertair paternalisme vatten, het prijsmechanisme gaat uit van mensen als rationele actoren. Je kan, zoals ik eerder heb gedaan, het prijsmechanisme juist ook verdedigen zonder terug te vallen in paternalisme. Zoals Van Dijk zelf laat zien in haar hoofdstuk hebben mensen met overgewicht meer zorgkosten. Die worden nu deels gecollectiviseerd door ons verzekeringsstelsel, je kan deze kosten ook privatiseren door ze in de prijs te verrekenen.

Meijers en Smithuijsen pleiten voor het verheffingsideaal in de kunsten, Wiersma pleit voor het verheffingsideaal in de publieke omroep. We betalen allemaal voor deze culturele sectoren. De auteurs vinden dat deze sectoren verantwoord moeten programmeren: kunst kan bijdragen aan een zelf- en maatschappijkritische houding, de publieke omroep de plek moet zijn waar het publieke debat wordt gevoerd. Zeker, het pleidooi van Meijers en Smithuijsen sluit goed aan bij de notie van paternalisme om wille van het liberalisme: kunst is bevrijdend. Echter het is in de kern niet paternalistisch: niemand wordt gedwongen om naar het museum te gaan of naar de publieke omroep te kijken. Mensen hebben die mogelijkheid maar niet de verplichting. In strikte zin is het niet paternalistisch. We moeten we er wel aan bijdragen via de belastingen, of we er nu gebruik van maken of niet. Dat is misschien onrechtvaardig, maar niet paternalistisch.

Eikelenboom wil van ouders meer betrekken bij de ontwikkeling van hun kinderen: hen versterken bij het opvoeden van kinderen. En dat is natuurlijk een typisch geval van een situatie waarbij een derde betrokken is. Ouders moeten betere ouders gemaakt worden voor hun kind. Dat is dus geen paternalisme, want er is een derde partij bij betrokken.

Van der Lans, die al bijna twee decennia pleit voor een linkse heruitvinding van paternalisme, heeft een rijke bijdrage. Ik wil op een voorstel van hem bijzonder inzoomen: de eigen krachtconferenties. Dit is een nieuwe invulling van het maatschappelijk werk dat de focus verlegt van professionals naar burgers. Als er sprake is van een opvoedingsprobleem (losgeslagen kinderen, murw geslagen ouderen) dan moet normaal het maatschappelijk werk ingrijpen. Van der Lans pleit voor eigen krachtconferenties: de omgeving van het kind zelf, onder leiding van een speciaal getrainde leek (geen professional) gaat samen opzoek naar een oplossing. Het gaat hier weer om kinderen, dus in die zin is er geen sprake van paternalisme dat een probleem is voor liberalen. Er zijn duidelijk vrijzinnige aspecten: de eigen krachtconferenties gaan in de kern om mensen zelfredzaam maken (‘samenredzaam’ in de woorden van Pieter Hilhorst) en daarnaast staat sociale deliberatie over wat wel en niet acceptabel gedrag is centraal. Echter een belangrijk aspect van paternalisme mist: door de nadruk te leggen op de sociale omgeving van een kind, is er geen sprake van overheidsdwang. En dus in de strikte zin van wat hierboven is geponeerd geen paternalisme. Maar dat is misschien wel wat retorisch.

Over het stuk van Roosma en Pels heb ik een uitgebreider stuk geschreven: dat zicht kort laat samen vatten als ”het voorstel van Roosma en Pels om een basisinkomen in te voeren is geen nudge (want een financiele maatregel die uit gaat van economische rationaliteit), het gaat niet uit van een ideaal van het goede leven (sterker nog het is een manier om mensen zelf in staat te stellen om te kiezen hoe ze hun leven willen vorm geven) en mensen leren er niet beter van hoe ze moeten omgaan met vrijheid.”

Eickhout en Thomas pleiten in hun bijdrage voor klimaatpaternalisme. Mensen moeten gedwongen worden om hun huis te isoleren. Goed voor hun eigen bankrekening, maar bovenal is het goed voor toekomstige generaties. De reden dat we klimaatpolitiek bedrijven is toch vooral omdat we verantwoordelijkheid willen nemen voor toekomstige generaties. En daarmee is het voorstel in de kern niet paternalistisch: de bijdrage aan de bankrekening van burgers is leuk maar de overheid grijp in omdat ze derden wil beschermen.

Ten slotte de bijdrage van Verbeek. Hij richt zich op de mogelijkheid om techniek in te zetten om mensen te stimuleren zich aan de regels te houden. Een automatische snelheidsbegrenzer in een auto bijvoorbeeld die mensen dwingt om zich aan de maximumsnelheid te houden. Vader Staat delegeert zijn paternalistische taken naar technische middelen. Het gaat hier vaak om paternalistisch ingrijpen en vaak om vrijzinnig paternalisme omdat er ook nudge-achtige middelen tussen zitten, zoals een auto die vervelend piept als je rijdt maar niet bent ingeriemd.

 Conclusie

Zijn alle bijdragen in de bundel vrijzinnig paternalisme vrijzinnig paternalistisch? Nee, ze voldoen lang niet allemaal aan de kenmerken hiervan.

• Verbeek’s voorstel om mensen met techniek te stimuleren aan verkeersregels te voldoet is een echte nudge. En Van Dijk’s pleidooi om de prijs gezond en ongezond eten met elkaar in balans te brengen zijn vrijzinnig paternalistisch omdat het keuze laat bestaan maar de juiste keuze stimuleert (zij het niet met een nudge).
• In het geval van Van der Lans en Eikelenboom gaat het paternalisme in het onderwijs en de opvoedingsondersteuning. Van der Lans die de nadruk legt op samenredzame gemeenschappen geeft hier een vrijzinnige draai aan. Maar zeker in het geval van Eikelenboom gaat het om het welzijn van het kind waar ouders beter voor moeten zorgen.
• Wiersma, Meijers en Smithuijsen komen dichtbij het ideaal van paternalisme omwille van het liberalisme: de publieke omroep en de kunsten dragen bij aan die dingen die we nodig hebben om een goed burger te zijn. Echter hier wordt niemand gedwongen of ook maar genudged. De mogelijkheid wordt geboden. Wat de bundel opvallend genoeg mist is een bijdrage over de gevolgen van vrijzinnig paternalisme voor onderwijs. Het onderwijs is de manier om (jonge) mensen een bepaald beschavings aan te leren. De bundel van S&D, het blad van het wetenschappelijk bureau van de PvdA, over verheffing ging hier juist uitgebreid op in.
• In veel gevallen is er wel sprake van dwang maar niet van paternalisme omdat er een derde groep is: Eickhout en Thomas laten ons isoleren vanwege toekomstige generaties,  Pels en Lacroix willen pooierij verbieden om prostituees te bevrijden van seksuele slavernij. Ganzevoort wil religieuze gemeenschappen stimuleren om oog te hebben voor hun minderheden.

Vrijzinnig paternalisme laat zich niet vatten in een definitie, maar heeft drie varianten. Een groot deel van de bijdrages in het boek past niet in een van deze drie varianten. Het is een diverse bundel, vol rijke bijdragen, maar het mist een heldere overkoepelende agenda.

(N.B. Dit is best een lang verhaal. Lezers die niet van een gezellige introductie houden, kunnen het beste op ‘read more’ klikken – vanaf de ‘IPAT’-formule – en vanaf daar verder lezen…)

Gefeliciteerd! We zijn nu met z’n zeven miljarden op aarde. Volgens tellingen van de VN is het zevende miljard vandaag bereikt, maandag 31 oktober 2011. Toen ik vorig jaar mijn scriptie schreef en iets over de groei van de wereldbevolking kwijt moest, was ‘eind oktober 2011′ al de voorspelling. Het leek me al leuk als het precies met mijn verjaardag, 30 oktober, zou samenvallen. Welnu, een dagje later, ook prima.

Maar even serieus. Zeven miljard, and still ‘growing strong’. Hoe zit het eigenlijk met overbevolking en schaarste van grondstoffen en duurzaamheid? Dat laatste woord wordt intussen veel gebezigd in de communicatie van elke zichzelf respecterende organisatie, of het nu een politieke partij of een commercieel bedrijf is. Maar om duurzaamheid in verband te brengen met een maximale omvang van de mensheid, is een stuk minder populair. Binnen GroenLinks werd het een paar keer geprobeerd, de laaste keer op een congres in (ik meen) 2009 in de vorm van een motie van Quintijn Hoogenboom. Deze haalde het bij lange na niet, want hiermee werd volgens het partijbestuur een veel te negatieve draai gegeven aan een thema dat GroenLinks juist pósitief wilde benaderen. Ook ik stemde tegen, want ik vond de redenering van de motie veel te simplistisch. Maar Quintijn had natuurlijk gewoon gelijk. Die wereldbevolking kan niet maar steeds probleemloos blijven doorgroeien. Dus, wat nu? Wanneer moet het écht stoppen?

Het antwoord van de ‘ecologische voetafdruk’ is dat het allang had moeten stoppen. Sinds de jaren 70 gebruikt de mensheid meer hulpbronnen en biologische capaciteit dan er op een duurzame manier beschikbaar zijn. We overvragen de natuur, en maken die daarmee kapot. Volgens de schattingen vragen we nu ongeveer 1,3 keer teveel van de aarde.

De ecologische voetafdruk vermeldt niet hoe lang die situatie houdbaar is. En de methode geeft ook geen antwoord op de vraag hoeveel mensen de aarde dan eigenlijk kan verdragen. In de jaren zeventig waren mensen gemiddeld een stuk minder welvarend dan nu, dus consumeerden minder, maar de technologie was aanzienlijk inefficiënter. Voor een gelijk welvaartsniveau waren toen dus meer energie en grondstoffen nodig. De ‘impact’ van 4 miljard mensen in 1970 is dus anders dan de impact van hetzelfde aantal mensen in 2040.

Een formule die in deze discussie veel wordt gehanteerd is I=PAT. Het leest Impact = Population x Affluence x Technology, ofwel: de milieudruk is de omvang van de (wereld)bevolking maal het welvaartsniveau maal de (let wel) inefficiëntie van de technologie. De P en de A zijn almaar blijven groeien sinds we erover zijn gaan nadenken. Alleen de T is gedaald: onze auto’s (Hummers uitgezonderd) rijden zuiniger dan vroeger, elektrische apparaten verslinden minder, etcetera. Maar we hebben wel meer auto’s en meer elektrische apparaten dan ooit tevoren.

Wat gaat de P doen? Lange tijd heeft men volgehouden dat we, ergens tussen 2050 en 2080, bij 9 à 10 miljard mensen zouden pieken en daarna heel rustig aan de wereldbevolking zal afnemen. Het is onzeker of dat gebeuren zal.

En de T? Er leeft onder de meeste politieke gezindten bijzonder veel optimisme dat juist de technologische efficiëntie zal zorgen dat de milieudruk niet uit de klauwen loopt. Velen geloven in een soort automatische correctie: als er zich milieuproblemen voordoen, ontstaat er maatschappelijke reuring en doen we er wat aan. Anderen, zoals ik, zien dat natuur en milieu doorlopend verschralen. Die fantastische technologische oplossingen zijn keer op keer ‘too little and too late’ om te voorkomen dat er stukken waardevolle natuur verloren gaan, onze menselijke sporen intussen elke hectare land en kubieke meter atmosfeer hebben bereikt, en de leefgebieden van vele volkeren onder hun ogen onleefbaar worden.

Ik zou mijn lezers onderschatten als ik ook nog eens de ontwikkeling van de A zou gaan voorkauwen. Wat ik liever doe, is het simplisme dat steeds maar weer de kop op steekt als deze ‘IPAT’-discussie wordt gevoerd (meestal zonder ‘IPAT’ te noemen, gelukkig), te bestrijden. Het onderbelichte punt is namelijk dat de factoren P, A en T wederzijds afhankelijk zijn. Er zit misschien een factor tien rek in (maar meer dan tien geef ik het niet), maar het huidige welvaarts- en technologieniveau is niet denkbaar zonder die miljarden mensen. Afgezien van het ‘voetvolk’ (eerbied komt wel weer in mijn volgende blog) draaien honderden miljoenen mensen mee in een ongelooflijk grote en complexe maatschappij die zorgen dat wij vernuftige en zuinige auto’s hebben, en iPads waarmee we snel kunnen communiceren en efficiënt nieuwe en betere technologieën ontwikkelen, en voedselproductiesystemen die zorgen dat er steeds weer te eten is (in de ontwikkelde landen).

Tegelijk hebben we die vernuftige technologie nodig om deze wereldbevolking in stand te houden. Teruggaan naar een geromantiseerde oertijd, waarin we heel weinig heetten te gebruiken, kan niet. Mensen hadden enorme leefgebieden, niet alléén omdat er veel minder mensen waren, maar ook omdat die vele hectares nodig waren om ze van bijeengejaagd en -verzameld voedsel te voorzien. En voor het stoken van een fikkie om één gezinnetje warm te houden, heb je best veel brandhout nodig.

Wat is de moraal van dit verhaal? Eenieder die claimt dat we met “veel minder mensen” zouden moeten zijn, of “veel minder moeten consumeren”, of gewoon nog “veel meer technologische ontwikkeling” moeten stimuleren, heeft het juist én verkeerd. Het moet alledrie met mate. En daar is zeer nauwgezet beleid voor nodig, dat van A tot Z rekening houdt met de verwikkeling van de IPAT-factoren. Maar het meeste nog moet men zich realiseren dat de formule IPAT alle kanten op kan, en dat de aarde flexibel is, en allerlei uitkomsten van I (de milieudruk) aankan. Hoe meer men het echter uit de klauwen laat lopen, hoe meer we met de botte bijl aan het hakken zijn in het mooie, onmisbare aardse landschap dat maar één keer bestaat, en bij uitsterven niet meer terugkomt.

Het is nu, in 2011, precies 100 jaar geleden dat Taylor begon om het machinistische-systeemdenken toe te passen op de productieprocessen van bedrijven.

Ook in andere sectoren is dat model leidend geweest; ik noem dat -kort door de bocht - het lopende-band-model; ieder voegt een onderdeel toe en alleen de Leider heeft zicht op het geheel. Meer en meer gaan we aan die verregaande arbeidsdeling voorbij, hoewel het lijden dat daardoor is ontstaan nog niet voorbij is.

 

Het tijdschrift Slow Management wijdt zijn herfstnummer aan de invloed van Taylor en de andere visies die ontstaan. De aandacht voor dit onderwerp is een typisch voorbeeld van synchroniciteit: uitingen van een verschijnsel die zich tegelijkertijd manifesteren. Ik noem er een paar die mij onder ogen komen:

• * de NTR brengt sinds een paar weken weer een serie over De Slavernij op de tv;

• de discussies over Het Nieuwe Werken (HNW) is overgegaan in cursussen en training over hoe werken anders te organiseren;

• * Christina de Châtel maakt een prijswinnende dansvoorstelling waarin de waanzin van het alsmaar doorgaan wordt gedanst op machine-achtige muziek.

• * het boek 'durf te vragen', een opbrengst uit het twitterwezen, heeft het licht gezien;

• een toenemende belangstelling voor de betekenis van de Mayakalender, de opkomst van Grootmoeders-groepen, Lichtwerk e.d.;

• * de grote opkomst wereldwijd onder de naam Global Change Movement;

• * de Belgen experimenteren met een andere democratische vorm om grote onderwerpen te bespreken met grote groepen mensen in de samenleving.

 

Er is overal beweging gaande die uitdrukking geeft aan veranderingen die zich in onze samenleving afspelen. In een poging om die ontwikkelingen samen te vatten noem ik het dat zich een gevoel van urgentie manifesteert om uit afgescheidenheid te stappen. Het besef dat we allemaal met elkaar verbonden zijn en het verlangen om die verbindingen te leven is de diepe drijfveer van steeds meer mensen.

Taylor had een machine-matige vorm van samenhang uitgedacht, zodat productieprocessen soepeler zouden verlopen en daardoor een hogere opbrengst en dus winst zouden genereren. In deze tijd zijn we toe aan het doorbreken van dit te ver doorgevoerde systeem: we willen deel zijn van het geheel, de menselijke maat moet weer leidend zijn en 'zingeving' en van 'betekenis zijn' worden ook binnen organisatieprincipes steeds minder als 'soft' aangeduid.

 

Ik was zaterdag 15 oktober op het Beursplein in Amsterdam, samen met Sanne en nog 2000 anderen. Het was stralend weer en dat vind ik een goed omen. De roep op het protest-plein was divers: om geld weer als middel te gebruiken en niet als doel, om Moeder Aarde centraal te stellen in beleidsvorming, om elkaar lief te hebben. Er waren veel kinderen, er was kleur, muziek en aan het einde van de dag volwaardig voedsel voor een vrijwillige bijdrage.

Mijn hart liep over toen 'Imagine' van John Lennon werd gezongen. Trouwe lezers weten van mijn liefde voor de tijdloze tekst van deze song omdat al het verlangen naar een betere wereld, de Nieuwe Aarde er uit spreekt.

'You may say i'm a dreamer, but i'm not the only one' werd die dag weer een beetje meer bewaarheid. Vanuit die inspiratie heb ik de microfoon gepakt om mijn blijdschap dat we bij elkaar waren, niet alleen als demonstranten, maar vooral als 'gathering' uit te spreken. Ik kreeg zoveel bijval!.

Er komen steeds meer mensen bij op de pleinen, waar gepraat, gefilosofeerd, gedacht wordt over hoe-verder. Natuurlijk is er geen snel plan, want die hebben we allemaal al langs gehad. Het gaan nu om Slow en Samen. Het gaat om bezetten met als doel bevrijden van alles dat niet meer werkt en dat we niet meer nodig hebben. Ik kom je graag tegen, laten we het er over hebben, bij de koffie, op een plein, via twitter #occupyAmsterdam, #occupyeverything; overal dus.

En heel graag via dit blog.

 

Ineke M. Verdoner

 

Op 40 minuten: Dansgroep Amsterdam van Christina de Chatel.

Buitenhof over het Belgische initiatief

ManagementMagazine Slow management

Als er een probleem is zijn er vaak meerdere oplossingen denkbaar.

Je kan je richten op de probleemveroorzaker en proberen die te bekeren. Als dat niet lukt lijkt het mij verstandig om andere oplossingen te bekijken.
Er is een stichting die zich nu 20 jaar met zwerfafval bezig houdt en vooral probeert de zwerfafval-veroorzaker te bekeren: “met hetzelfde gemak gooi je het in de afvalbak”.
20 jaar! En maar door blijven gaan op dezelfde weg.

Is er ook een andere manier denkbaar?

Het volgende is een gedachten experiment. Stel: één op de acht Nederlanders laat dagelijks iets op straat achter, gewoon omdat hij of zij niet de kracht heeft om het naar een prullenbak te tillen. Dan zijn er 7 op de acht Nederlanders die dat voor hem of haar kunnen doen. Dat betekent dus dat als iedere Nederlander één keer per week één stuk zwerfafval opraapt, zijn we van het probleem af.

Wat levert deze geringe inspanning op:
- Schone straten.
- Geen toevoer meer vanuit Nederland richting de Plastic Soep.
- En dus hoeven je kinderen later geen PCB-rijk voedsel te eten.
- Een besparing van 200 miljoen per jaar (jaarlijkse kosten overheid om zwerfafval op te ruimen)
- Er hoeft geen 132 miljoen bezuinigt te worden op de huisartsenzorg of
- Er hoeft niet meer bezuinigt te worden op de kunstsector ( in 5 jaar tijd 215 miljoen) of
- Minder bezuinigt te worden op passend onderwijs (300 miljoen).

- En iedereen die meedoet heeft het heerlijke gevoel deel uit te maken van de oplossing!

Wat vind jij: Is één stuk zwerfvuil opruimen per week iets dat je zou willen doen zodat jouw kinderen later nog gewoon kinderen kunnen krijgen?

De gemeente Nijmegen heeft een brief gestuurd naar de ministeries van Infrastructuur en Milieu en van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie om aan te kondigen dat Nijmegen een gentechvrije stad wil zijn. De gemeente wil geen teelt van genetisch gemodificeerde gewassen op haar grondgebied. Op 29 juni heeft de gemeenteraad de stad gentechvrij verklaard. Aanleiding is een burgerinitiatief dat door 4000 burgers is ondersteund.

De kern van het burgerinitiatief is dat burgers verontrust zijn over het beleid dat Europese en nationale overheden voeren over de toelating van genetisch gemodificeerde gewassen (ggg’s) op de Europese markten. De Nijmeegse gemeenteraad deelt de ongerustheid en wil de reguliere en biologische landbouw in Nijmegen gentechvrij houden. Ook wil zij aandacht voor de uitwassen die verbonden zijn met de productie van ggg’s

In de brief aan beide ministeries geeft de gemeente aan dat de introductie van ggg’s in ons voedsel en leefmilieu onvoldoende gebaseerd is op een wetenschappelijke analyse van de risico’s voor de menselijke gezondheid en de landbouw. Bovendien is er weinig bekend over de gevolgen van de verspreiding van ggg’s voor de biodiversiteit en voor een duurzame voedselvoorziening.

Tot een paar weken geleden had ik nog nooit van schaliegas gehoord. Volgens mij was het op Groen Zomerweekend dat ik het voor het eerst hoorde. En dan gaat dat zoals met veel dingen, dat je denkt dat je dat eens moet googlen van de week, en dat vergeet je dan.

Maar opeens is het een actueel onderwerp dat meerdere malen per week voorbij komt zetten. Opeens bevind je je in een zaal op de European Green Summer Uni waar het over schaliegas gaat, en voel je je een buitenstaander omdat je nog steeds geen idee hebt wat het is. Gelukkig bleek ik niet de enige te zijn, dus daardoor voelde ik me weer wat minder onwetend.

Achteraf denk ik, helaas was ik niet de enige. Nu ik er meer over gelezen en gezien heb, vraag ik me af waarom we eigenlijk ook maar overwegen deze vorm van gaswinning toe te staan in Nederland.

Voor wie nog steeds geen idee heeft van wat schaliegas is, zal ik het kort uitleggen. Schaliegas is gas dat zich in sedimentaire lagen bevindt van schalie of kleisteen. Omdat de gewone gasvoorraden wel een beetje op hun eindje lopen, zijn de gasboeren natuurlijk erg blij met een nieuwe impuls. Meer gas is meer geld. Simpel. Tegelijkertijd wordt er een mooie draai aan gegeven door te zeggen dat schaliegas beter is omdat we het zelf hebben en dus niet afhankelijk zijn van andere landen voor onze energievoorziening, en omdat het zogenaamd duurzamer zou zijn. Of het eerste waar is, kan ik niet inschatten. Het gas bevindt zich namelijk wel hier, maar of we ook alle kennis, apparatuur en chemicaliën in huis hebben die nodig zijn voor de winning van schaliegas heb ik niet uitgezocht.

Het tweede is vrijwel zeker niet waar, om meerdere redenen. Bij de winning van schaliegas wordt gebruik gemaakt van een boortechniek die fraccen genoemd wordt, het maken van hydrolische fracturen in de steenlaag waardoor het gas vrijkomt. Hierbij wordt gebruik gemaakt van chemicalien en heel erg veel water. Welke stoffen precies gebruikt worden, weet ik niet, maar het gaat onder andere om zware metalen. Het zouden er honderden zijn en de samenstelling verschilt per boorbedrijf vast ook. Hoe dan ook klinkt het mij niet slim in de oren om een van de belangrijkste dingen die de mens nodig heeft, grond – voor leefruimte, voedsel en water – te injecteren met dit soort stoffen. Dat het gebruik van gigantische hoeveelheden water niet erg milieuvriendelijk is, spreekt voor zich. Daar staan we dan als Nederlanders, opgegroeid met de boodschap om de kraan dicht te draaien tijdens het tandenpoetsen, tegenover gaswinning waarbij miljoenen liters water door de grondlagen gespoeld worden.

Op termijn is schaliegas geen oplossing. Het blijft een lelijke vorm van energiewinning. De mijnen zijn een aanslag op het landschap. Het is in de winning zeer milieuonvriendelijk, zoals ik hierboven schreef, en ook niet ideaal in het gebruik. Op lange termijn veroorzaakt deze vorm van winning minder CO2-uitstoot, omdat gas een relatief schone energiebron is. Maar op korte termijn helpt het ons van de regen in de drup. Bij de winning komt methaan vrij wat een sterk broeikaseffect geeft – 17 keer sterker dan CO2. En daarbij komt dan nog eens dat iedere cent die gestoken wordt in deze techniek en in het beschermen van het milieu ten koste gaat van het geld dat beschikbaar is voor duurzamere vormen van energieopwekking. Want hoe dan ook, gas is eindig.

In mijn achterhoofd hoor ik George Lakoff. Slippery slope initiative. Dat wil zeggen, zodra je een initiatief de ruimte geeft, komt er ruimte voor uitbreiding. Je doet iets, of je doet het niet. Als fraccen op een plaats mag, kun je het op een andere plaats moeilijker tegenhouden dan wanneer fraccen in het geheel niet toegestaan was. Hou dat in gedachten, en bedenk dan dat de huidige voorraden schaliegas nog niet duidelijk in kaart gebracht zijn en dat er in de VS ook olie wordt gewonnen met dezelfde techniek. Nu is het een proefboring of twee, maar staat straks ons land vol met lelijke boortorens?

Pikant detail: in tijden van bezuiniging, waar we iedereen die niet mee kan komen laten vallen als een baksteen, geeft de overheid een subsidie van 40% op de opsporingskosten van schaliegas aan bedrijven die straks dikke winst maken op ons gas en ons met verwoeste landschappen en misschien wel verontreinigd drinkwater achterlaten.

Voor meer informatie, kijk de documentaire Gasland over de gevolgen van schaliegaswinning in de VS.

Lijkt het jou ook geen goed plan? Teken dan meteen even de petitie op http://petities.nl/petitie/stop-schaliegaswinning-in-nederland.

 

 

Dikke regendruppels kletteren tegen het raam, afgewisseld met hagelstenen. De wind waait hard en de bomen verliezen in sneltreinvaart hun bladeren. Takken zwiepen woest heen en weer om te voorkomen dat ze afbreken. Donkere wolken in verschillende tinten grijs jagen door de lucht. Van bijna wit tot bijna zwart. De één verplaatst zich wat sneller dan de ander. Af en toe hoor ik een verdwaalde donderslag. Bliksem zie ik niet. Gebiologeerd zit ik voor het raam naar het natuurgeweld te kijken. Prachtig het samenspel tussen de verschillende elementen. De schemer maakt het allemaal nog mysterieuzer en brengt mij in een filosofische stemming.


De kracht en pracht van de natuur verbaast mij elke keer weer. De natuur is in staat zich onvoorwaardelijk aan te passen aan veranderingen die optreden. Het anticipeert en reageert op ontwikkelingen die zich voor doen. Zonder angst treedt het de toekomst tegemoet in het volste vertrouwen dat er na slechte tijden weer goede tijden komen.

De herfst is hier een prachtig voorbeeld van. De temperatuur gaat omlaag, de warmte van de zon neemt af en daardoor krijgen bladeren aan (loof)bomen mindere energie om de voedselketen in stand te houden. Ook water kan de boom bij lage temperaturen moeilijk uit de grond opnemen. Bomen reageren hierop, halen het bladgroen en ander voedsel uit het gebladerte waardoor alleen kleurstof (vaak rood of geel) in de bladeren overblijft. Dit veroorzaakt prachtige herfstkleuren. Bomen zorgen er vervolgens voor dat er geen water meer bij het gebladerte kan komen waardoor zij verdorren en naar beneden vallen. Het is een overlevingsmechanisme. Zou dit mechanisme niet in werken treden, dan overleeft de boom de winter niet en sterft. In relatieve rust en stilte wacht de boom tot de winter voorbij is, de temperatuur weer stijgt en de knoppen wederom tot bloesem en later tot bladeren uit kunnen groeien. Onverstoorbaar, jaar in jaar uit.

Wat zou het toch mooi zijn als mensen dit systeem in hun dagelijks leven toe kunnen passen. De natuur kan de mens veel leren. Niet continu in de vijfde versnelling blijven werken, niet streven naar altijd meer en meer, maar jaarlijks een periode van rust en bezinning inlassen zodat er tijd en ruimte is voor het loslaten van oude zaken en het maken van nieuwe plannen voor de toekomst. Mensen zijn vaak bang iets los te laten, weten vaak wel wat ze hebben maar niet wat ze ervoor terug krijgen. De natuur is niet bang voor verandering en laat dit in alle jaargetijden prachtig zien. Loslaten en daarna bezinnen is noodzakelijk, om later opnieuw te kunnen groeien en bloeien.

De telefoon gaat en met een ruk ben ik uit mijn filosofische bui. Een vriendin van mij aan de lijn.
“Mijn dochter moet voor biologie een werkstuk maken over de herfst, weet jij een leuke invalshoek waar zij wat mee kan?”
“Ja hoor, ik heb wel een idee” antwoord ik, terwijl ik inwendig begin te lachen. Waar uit het raam kijken al niet goed voor is.

NRC heeft de NRC Charity Awards georganiseerd. Een advertentiewedstrijd waarbij zowel een publieksprijs als een vakjuryprijs werden uitgereikt. Wakker Dier heeft met haar advertentie “de evolutie van de kiloknaller” de publieksprijs gewonnen. Het is een goede advertentie die precies laat zien wat er aan de hand is met de huidige vleesfokkerij in de (westerse) wereld. Ik hoop dan ook dat naast het winnen van de publieksprijs, het publiek volgende keer in de supermarkt of bij de slager ook nadenkt over wat zij koopt.

Meer op NRC Charity Awards en op Wakker Dier

Gerelateerde blogs:

1. Goede start
2. Dutch Design Week 2009
3. Installatie Cyriel

Een zelfpluktuin hier, een moestuin daar. Wat zou het mooi zijn als dat aanwezig was in Ede. Steeds meer gemeenten maken ruimte voor ‘stadslandbouw’. En ook in Ede is hier ruimte voor.

Stadslandbouw is de productie van groente en fruit in moestuinen, parken en achtertuintjes in en rond de stad voor consumptie door bewoners. Stadslandbouw kan bestaan uit bijvoorbeeld eetbaar groen in de stad, plukfruit in parken en bij scholen. Ook het aanleggen van tuinen op braakliggende grond en het in contact brengen van inwoners met boeren vallen er onder.  Almere, Culemborg, Eindhoven, Meppel en zelfs een dichtbevolkte stad als Amsterdam gingen Ede hierin al voor. En daar kunnen we van leren. In Almere wordt landbouw bedreven op gronden waar volgens de plannen uiteindelijk op gebouwd gaat worden, in Culemborg is de stadsboerderij Caetshage aangelegd, in Eindhoven zijn drie stadspoorten aangebracht als verbinding tussen platteland en stad, in Meppel is veel aandacht voor beleefboerderijen en in Amsterdam vinden onder de paraplu van "farming the city" veel initiatieven plaats.

In Ede kunnen we denken aan:

• Pluktuinen met fruitbomen speciaal voor mensen die een abonnement nemen en zelf komen oogsten zoals bij de nieuwe Ronde in Wageningen,
• Educatietuinen, eventueel in combinatie met speelveldjes, voor scholen,
  vrije zones met veel natuurlijke bessenstruiken voor iedereen om jam,  sap en wijn te maken,
• Buiten de bebouwde kom laagdrempelige recreatieterreinen zoals langs de weg naar Otterlo,
• Plaatsen aan de rand van het bos waar trapveldjes zijn. Een paar banken, tafels en een plek om te barbecueën is al voldoende,
• Groenstroken bij woningen in beheer geven van omwonenden.

Hiermee bereik je dat:

• Inwoners meer betrokken worden bij het groenonderhoud,
• Braakliggende terreinen, waar de plannen vanwege de crisis stil liggen, een tijdelijke groene bestemming krijgen,
• Inwoners dichter bij de oorsprong van voedsel komen,
• Er een verbinding wordt gelegd tussen stad en platteland.

Het zorgt bovendien voor gezelligheid en sociale contacten en het is een middel om de opwarming in steden door klimaatverandering te verminderen.

De gemeente Ede hoeft dit niet alleen te doen. Natuurlijke partners kan zij vinden in:

• Vereniging van volkstuinders
• Groenhorst College
• Stichting milieu werkgroepen Ede
• Permar

Iets waar zeker ook kansen liggen is samenwerking met de allochtone verenigingen. Allochtonen zijn nu al goed vertegenwoordigd als volkstuin bezitter. Er kan ook gewerkt worden met medewerkers van Permar voor bijvoorbeeld het groot onderhoud en er kunnen stageplekken voor bijvoorbeeld het Groenhorst college worden gecreëerd. Op deze wijze kan het “low-budget” worden gehouden.

Kortom een pleidooi om stadslandbouw een plaats te geven in het groenbeleid van de gemeente Ede.

Een maandje of wat geleden heeft staatssecretaris Henk Bleker opgeroepen tot een nationaal debat over megastallen. De media hebben er over bericht, maar voordat ik eraan toe kwam om deel te nemen aan dit ‘debat’, was de inzendtijd al verstreken. Nu heb ik ook niet zoveel toe te voegen. Maar vier zaken wil ik wel kwijt, ook al hebben die niet specifiek betrekking op megastallen, maar meer op de nu al te grote productie.

De plannen van onze provincie en deze landbouwsector zijn vooral gericht op schaalvergroting en groei. Meer varkens en kippen. Ze hebben het over 30 % meer de komende jaren. En ze zitten nu al hoofdzakelijk op een kluitje, met alle risico’s van overproductie (de ‘varkenscyclus’) en dierziekten. Daarbij zorgt de (preventieve) bestrijding door overmatig gebruik van geneesmiddelen al te vaak voor immune bacteriën die ook de gezondheid van mensen bedreigen.

‘We’ willen allemaal graag goedkoop vlees op tafel, maar al die beesten moeten ook eten. De productie van vlees kost een veelvoud aan voedingswaarde van plantaardig voedsel. En veel van het veevoer wordt uit ontwikkelingslanden geïmporteerd. Daar is daarvoor goede landbouwgrond in gebruik en wordt tropisch regenwoud ‘ontgonnen’. We weten allemaal dat er op de wereld veel honger wordt geleden. De toename van vleesproductie zal de honger in de wereld doen toenemen. Dus verminderen zou het devies moeten zijn.

De megastallen zouden niet ten koste gaan van het dierenwelzijn. De Nederlandse varkens en kippen hebben het toch al veel beter dan de meeste soortgenoten op de wereld. Maar kippen die te kort op elkaar leven, gaan elkaar pikken. Het verbod op het knippen van hun snavels is daarom onlangs weer met 10 jaar uitgesteld. En varkens zijn intelligente beesten. Ze weten misschien niet wat ze missen, maar of een speelbal nu zo’n grote verbetering is? Vergelijk het eens met die blije koeien die echt dansen en springen als ze in de lente weer voor de eerste keer in de wei mogen. Echt dierenwelzijn voor varkens zit er niet in als ze niet ook eens mogen wroeten en luieren in de modder.

Regelmatig worden er grote branden gemeld in varkens- en pluimveestallen. Er scharrelen dan rond de boerderij wel wat kippen en varken rond, maar de meeste, en dat zijn er vaak tienduizenden, overleven zo’n brand niet. Ik moet er niet aan denken wat zich bij brand voor schrijnende taferelen in zo’n stal afspelen. De voorschriften voor het voorkomen van brand worden om bedrijfseconomische redenen minimaal gehouden. En bij méér verdiepingen is het nog moeilijker voor het vee om de nooduitgang te vinden.

Volgens mij is verdere schaalvergroting alleen goed te praten vanwege eng economische redenen (winstmaximalisatie). Maar zijn er teveel (maatschappelijke) argumenten tegen de megastallen.

Gisteren teruggekomen van mijn bezoek aan Lampedusa voor de Raad van Europa. Huiveringwekkend om met vluchtelingen te praten die de verdrinkingsdood ternauwernood zijn ontsnapt. Op het Zuid-Italiaanse eilandje Lampedusa liggen ze bij te komen van deze ervaring. Zij hebben het gehaald, andere vluchtelingen niet. Inmiddels zijn zo’n 30.000 de Middellandse Zee overgestoken vanuit Noord-Afrika naar Lampedusa. De laatste 7000 zijn niet langer goedgeklede Tunesische jongemannen, maar vluchtelingen uit Somalië, Ethiopië, Liberia. Zij hebben vanuit Libië de veel gevaarlijker oversteek moeten maken in nog slechtere bootjes. Uit de gesprekken valt op dat ze vaak al enkele jaren in Libië verblijven, voor Libiërs werken of in een provisorisch vluchtelingenkamp. De deal tussen Berlusconi en Gaddafi (in ruil voor 5 miljard per jaar hield Gaddafi de migranten tegen) weerhield hen van een doorreis naar Europa. Nu zijn ze juist gedwongen deze stap te zetten: Libiërs schieten op ze omdat ze verdacht worden van steun aan Gaddafi; Gaddafi zelf dwingt hen te kiezen tussen óf voor hem te vechten, óf in de gammele bootjes te stappen. In beide opzichten vormen ze een pion in zijn strijd tegen het Westen (en zijn eigen volk).

Inmiddels zijn ongeveer 1500 vluchtelingen verdronken. De oude vissersboten zijn volkomen ontoereikend en overladen. Deinend op zee zijn ze weerloos. Lang niet alle boten zijn uitgerust met een satelliettelefoon waarmee ze hulp kunnen vragen, en een structureel overzicht van het verkeer op zee ontbreekt. Als een schip in nood wordt ontdekt, vindt er soms eerst nog een strijd plaats wie verantwoordelijk is voor de redding: Italië of Malta. Een schrijnend voorbeeld van de hete aardappel die wordt doorgeschoven, vormde de dood van 61 opvarenden die al tien dagen voordat ze uithongerden waren ontdekt. De Italiaanse kustwacht kende hun locatie, een NAVO vliegdekschip voer langs, een militaire helikopter gooide wat water en voedsel naar beneden. Maar iedereen vertrok weer. De parlementaire Assemblee van de Raad van Europa stemt naar verwachting met mijn voorstel in om onderzoek te doen naar de exacte toedracht van hun dood. Door organisaties verantwoordelijk te stellen en door heldere regels af te dwingen, hoop ik dat we dergelijke drama’s kunnen voorkomen.  

Hoeveel slachtoffers zullen nog volgen? Er verblijven nog duizenden mensen in Libië, wachtend op goed weer. Wachten we totdat zij besluiten hun leven te riskeren voordat we hen een helpende hand toesteken? Als de NAVO acties bedoeld zijn om burgers te beschermen tegen Gaddafi, zou dat dan niet ook voor de vluchtelingen in Libië moeten gelden? Het is niet eenvoudig om nu groepen vluchtelingen te evacueren uit het land, maar het is niet geprobeerd en er is evenmin met Gaddafi over onderhandeld. De andere kant uit vluchten biedt voor de Afrikanen weinig perspectief. Een toenemend aantal door de UNHCR erkende vluchtelingen dat in Tunesische kampen is opgevangen, neemt het risico om terug te keren naar Libië om van daaruit Europa te bereiken. Een verblijf in een kamp is namelijk uitzichtloos, want de Europese landen nemen maar heel mondjesmaat vluchtelingen van de VN over. Mijn oproep om ruimhartig vluchtelingen uit deze kampen over te nemen is door het parlement van de Raad van Europa weliswaar van harte ondersteund, maar niet door de regeringen van de EU lidstaten.

Dat deze regeringen weigeren om een gemeenschappelijk asielbeleid vast te stellen is kortzichtig. Maar dat ze blijven wegkijken als zich aan hun buitengrenzen een humanitaire ramp voltrekt, is onacceptabel. Mensen en mensenrechten redden is niet alleen een Italiaanse verantwoordelijkheid, maar die van Europa als geheel.          

In Nederland is lunch twee boterhammen met kaas en als je mazzel hebt soep of wat salade. Een Zweed heeft echter niet echt gegeten als hij niet iets warms gehad heeft. Vorige maand was het hele kantoor op studiebezoek bij het zusterkantoor in Oslo. De Noren eten niet warm tussen de middag. Aanleiding voor mijn Zweedse collega's om al een week van te voren en nog een week na terugkeer te klagen over die idiote Noren en hun inferieure eetgewoonten.

Er bestaat in Stockholm dan ook een levendige markt met lunchrestaurantjes om alle Zweedse arbeiders van een warme maaltijd te voorzien. Mijn collega´s klagen ook hierover altijd steen en been. Aangezien ons kantoor niet zo centraal ligt is de keuze namelijk beperkt, maar er zijn toch altijd nog een stuk of 10 opties binnen 10 minuten lopen. Italiaans, Chinees, Sushi, twee meer traditionele Zweden, Indiaas, Thais. Voor ongeveer 7,5 euro krijg je er warm eten, iets te drinken en altijd knäckebröd met boter en een saladebar. De combinatie sushi met knäckebröd werkt altijd een beetje op mijn lachspieren, maar Zweden zijn, het moge duidelijk zijn, nogal traditioneel wat hun voedsel betreft en bij je lunch hoor je brood en boter te krijgen! En dan is er natuurlijk nog de supermarkt met een groot assortiment best aardige magnetronmaaltijden.

Voor wie geen tijd of geld of zin heeft om elke dag uit eten te gaan, is het mogelijk kliekjes mee te nemen van huis. In het keukentje in ons kantoor staan vijf magnetrons om al die matlådor met kliekjes op te warmen. Ik heb me inmiddels helemaal aangepast en heb mezelf aangeleerd om 's avonds wat extra te koken en dat in plastic bakjes te stoppen voor de lunch. In het begin nam ik nog wel eens gesmeerde boterhammen mee van thuis, maar dat is zo tegennatuurlijk voor de Zweden, dat ze er allemaal continu commentaar op moesten leveren. Dus daar ben ik maar mee opgehouden.

Ik was eigenlijk van plan over iets heel anders te schrijven, maar ik ben zo enthousiast over mijn zojuist zelfgemaakte Indiase kaas dat ik de wereld daar heel graag over wil vertellen. Wat wil namelijk het geval? Het is idioot makkelijk en snel om zelf paneer te maken!

Ik ben gek op Indiaas eten. Vegetarische opties in overvloed, alles is met saus, lekker kruidig en ze stoppen er vaak lekkere blokjes verse kaas in; paneer. Probleem met paneer is dat het slecht verkrijgbaar is in West-Europa. Probleem in Zweden is bovendien dat er een schrijnend gebrek is aan goede Indiase restaurants. Ik heb er een stuk of wat geprobeerd maar heb het inmiddels opgegeven. Ik raak elke keer zo teleurgesteld. Het eten is er niet duur, maar niet zo kruidig als ik het wil hebben en veel te zoet en alle groenten komen uit blik. Ik heb dus al maanden een ongezond tekort aan Indiaas voedsel in mijn dieet.

Hoe dan ook. Gister had ik een Perzisch rijstgerecht gemaakt met rijst, groene linzen, rozijnen, boter en saffraan. Terwijl ik het zat te eten bedacht ik me dat het heel lekker zou zijn met paneer erbij. Er was nog veel over, dus ik vandaag in de supermarkt weer vergeefs naar paneer gezocht voor erbij. Tot we bedachten dat je het ook zelf kan maken.

Thuis het recept tevoorschijn gehaald (uit Madhur Jaffrey's vegetarische gerechten) en aan de slag gegaan. Ik kan niet genoeg benadrukken hoe idioot makkelijk het ging en hoe ongelofelijk ik onder de indruk was van het resultaat.

Recept:
Breng 2 liter volle melk aan de kook. Voeg 4 el citroensap toe. Eventueel een beetje extra als de melk nog niet gaat schiften. Roer een beetje en wacht tot de melk goed geschift is. Giet het mengsel door een vergiet met een schone theedoek erin. Laat een paar minuten uitlekken. Roer er eventueel een paar eetlepels kruiden door. Neem de theedoek uit het vergiet en draai hem op zodat je nog meer vocht uit de kaas drukt. Leg de kaas in de theedoek in de gootsteen tussen twee snijplanken, eventueel verzwaard (bijvoorbeeld met een zware pan of zoiets op de bovenste snijplank). Laat nog 5 minuten uitlekken. Klaar!

Vervolgens kan je het in blokjes snijden en door je Palak Paneer (hilarisch how-to-filmpje hier) roeren of bijvoorbeeld in plakjes snijden en bakken. Op voor je er een foto voor op je blog van kan maken...

Dat er een kerncentrale in Japan in de problemen is gekomen zal vrijwel niemand zijn ontgaan. Helaas lijkt de aandacht hiervoor in Nederland steeds verder te verdwijnen.

Grote nieuwswaardigheden bereiken echter het NOS niet eens, en zo komen ze ook niet via het journaal onder de aandacht van de meeste mensen.

Toch zijn zaken als het nog steeds in zee lekken van 7.000 liter hoog radioactief water per uur blijkbaar niet nieuwswaardig genoeg. Ook het dumpen van 12 miljoen liter radioactief water niet nieuwswaardig. Om dit nieuws toch te lezen zul je het moeten lezen in bijvoorbeeld de belgische krant DeMorgen of het ‘light’ nieuws van DWDD.

Is er dan geen reden om ons in Nederland zorgen te maken over radioactiviteit?

Ik denk het wel, uit onderzoek van GreenPeace blijkt dat we slecht voorbereid zijn op een nucleaire ramp. Waar er in Japan een evacuatiezone van 20 kilometer rondom de centrale was geëvacueerd is in Nederland slechts met 5 kilometer rekening gehouden. Twintig kilometer lijkt logistiek onmogelijk. En men is vergeten rekening te houden met de Belgische centrales vlak over de grens. Dit terwijl men zich wel druk zou moeten maken om deze centrales. Slechts vijf kilometer over de grens staat de kerncentrale van Doel waar pas opnieuw problemen waren!

Zelfs al gaat er hier in de omgeving niets mis, dan nog heeft de ramp in Japan effect op ons. Immers, de radioactiviteit kan via het voedsel hier terecht komen. Toch maakt men zich daar nauwelijks druk om, sterker nog, de Europese Unie heeft om onbegrijpelijke redenen besloten dat er opeens meer radioactiviteit in voedsel mag zitten dan voorheen.

Dit alles wetende en lezende vraag ik me nu dus af, waarom heeft de NOS hier geen aandacht voor?

Gisterenavond heb ik een mooie YouTube film gezien op mijn computer. Geen niemendalletje. Geen show. Geen popmuziek. Geen soap. Maar een film van bijna 2 uur over de geschiedenis van de wereld met als titel: ‘Home’. http://www.youtube.com/watch?v=jqxENMKaeCU

Een prachtig scheppingsverhaal
Het eerste half uur van de film gaat over de evolutie van ‘dode’ materie op deze aarde tot levende materie. Een prachtige korte samenvatting van een proces dat miljarden jaren in beslag nam.
Monotheïstische godsdiensten, zoals het Christendom, het Jodendom en de Islam, vertellen in wezen hetzelfde verhaal als dat van een evolutie.
Hoe dan ook verteld, het resultaat is steeds: Een prachtige, uitgebalanceerde schepping. Iedereen en alles had zijn functie en iedereen en alles bestond zinvol.
Nu nog steeds? Eh… ja, nu nog steeds. Maar de balans van nu bevat op de ene schaal andere gewichten en op de andere schaal andere waarden.

Toen kwam de mens
De film gaat verder met de eerste jagende, vissende en vruchten plukkende mensen.
Deze nomaden gingen zich zo’n 10.000 jaar geleden op een min of meer vaste plek vestigen. Zij werden, in een oervorm, land- en tuinbouwers en veehouders.
In onze omgeving begon dit rond de beddingen van de rivieren Eufraat en Tigris, in het huidige Irak.
Wat later breidde dit gebied zich in een sikkelvorm uit naar het noorden  en westen, en via een stukje Turkije, Cyprus, noord-west Syrië, Libanon, Israël en Palestina naar de Nijldelta in Egypte.
Wij noemen dit gebied nu de ‘Vruchtbare Halvemaan’ of ook wel de ‘Vruchtbare Sikkel’.

Toen kwamen de gehuchten, dorpen, steden en staten
De film gaat door:
De mens ging op vaste plekken wonen. Die vaste plekken werden groter en talrijker. De mens plantte zich steeds succesvoller voort in bescherming biedende eenheden met redelijk goede voedselbronnen.
In steden en staten ontstonden specialisaties. De mens werd steeds afhankelijker van anderen in steeds grotere gebieden. Dit alles werd steeds beter en succesvoller georganiseerd. Ambachtslieden werden georganiseerd in gilden. Geschriften werden gedrukte boeken. Lesgevers werden geleerden.
Steeds beter, steeds groter, steeds meer voedsel, steeds meer mensen.
Maar de planeet aarde had daar niet echt last van. De eco-systemen functioneerden naar behoren. Het evenwicht op de planeet was niet noemenswaardig verstoord.

Toen kwam de industriële revolutie
In de tweede helft van de 18e eeuw ontstond in Engeland de industriële revolutie. Machines namen het werk over van mensenhanden. Werkplaatsen werden fabrieken.  Treinen gingen rijden in plaats van paard-en-wagen.
In het begin gebruikten de machines stoom als krachtbron, opgewekt door water te verhitten met een vuur van hout of de fossiele vorm daarvan: steenkool.

Toen is het verval begonnen
De film laat zien:
Het uitputten van de voorraden grondstoffen op aarde.
Het uit de aardkorst peuteren van vrijwel alle fossiele brandstoffen.
Het fokken van vee in fabrieks-achtige bouwen.
Het scheppen van steeds meer apparaten die (fossiele) energie nodig hebben
Het fokken van steeds meer mensen, die bovendien, in het geval van Nederland, méér dan 1 planeet aarde nodig hebben om te blijven leven zoals zij nu leven.
Het volproppen van de atmosfeer met CO2, die nu als een deken de aarde verwarmt en o.a. gigantische hoeveelheden ijs op de wereld doet smelten.
Enzovoort, enzovoort.

Nu is de mens een plaag geworden
Ik zag een film met fantastisch mooie beelden. Een perfect staaltje van eigentijdse techniek en meesterlijk camerawerk. Dat wel.
Maar ik zag ook fraaie beelden van sloppenwijken, mensen die op een vuilnisbelt proberen te overleven, smerige taferelen van industriële landsschappen. Benauwende mooie beelden.
Maar ik kreeg het pas ècht een beetje benauwd toe ik op een bepaald moment de beelden van door elkaar wriemelende massa’s mensen als een mierenplaag begon te zien.
“Een mensenplaag”, dacht ik huiverend.

Positief einde?
De film eindigde in ieder geval positief met voorbeelden van wat er op dit ogenblik wél gebeurt. De mensen beginnen wakker te worden.
Maar ik weet niet zeker hoe deze mensenplaag afloopt.
Ik hoop dat de mensen op deze aarde hun hersens zullen gaan gebruiken, zodat zij hun eigen planeet, en zichzelf, niet massaal zullen gaan vernietigen.

Maar één ding weet ik zeker:
De planeet Aarde wint het altijd van de mens.
Met of zonder dàn nog levende mensen.

Link naar de YouTube film ‘HOME’:
http://www.youtube.com/watch?v=jqxENMKaeCU

P.S.: Overigens ben ik van mening dat wij, op humane wijze, de overbevolking op deze planeet moeten aanpakken.

Afgelopen Zaterdag ging bij mij vroeg de wekker, eerder al las ik op Regiohoogeveen een oproep van de PvdA en SP om naar een manifestatie te gaan tegen plannen van het Kabinet Rutte om mensen met een arbeidsbeperking (Wajong, WSW, WWB uitkering) inkomen te laten inleveren en 30.000 banen in de sociale werkvoorziening te schrappen.

Ook vanuit het Netwerk GroenLinks Chronisch Zieken en Gehandicapten speelde de vraag of wij hier aan mee zouden doen, die behoefte was er namelijk wel.
Voor vertrek naar het Hotel in Hoogeveen zat ik nog te kiezen, trek ik mijn GroenLinks shirt wel of niet aan en had uiteindelijk voor het laatste gekozen.

De bus reis naar de Brabantshallen was erg relaxed, gelukkig was de chauffeur een roker zodat er halverwege de rit een rook en plas pauze kon worden ingelast.

Bij aankomst van de Brabantshallen was het al vrij druk, we werden verwelkomt met diverse muziek, een bak tomatensoep en een bak koffie.. er doolde nog een enge griezel rond die wat met klokken zat te zwaaien en deze wilde waarschijnlijk aangeven dat we naar de zaal moesten gaan omdat het manifestatie beginnen zou..

Sprekers waren o.a. Emile Roemer (fractieleider SP), Sadet Karabulut, Job Cohen, Mariëtte Hamer, (fractieleider PvdA), Vincent Bijlo, Agnes Jongerius en diverse sprekers die hen eigen ervaringen vertelden.

Presentatie: Carrie.
Muziek: Span (swingband SP), Bl3nder (met Def P.), Spic 'n Harry Slinger (van Drukwerk)

De sfeer was goed en het publiek werd veel betrokken bij de speeches waarom er actie gevoerd zou moeten worden, ook was het leuk dat er een VVD’er aan het woord kwam die het op dit onderdeel absoluut niet eens is met Mark Rutte. Hij sprak in zijn speech Mark Rutte duidelijk aan dat deze bezuinigings maatregel gewoon niet kon!

Zelf miste ik GroenLinks een beetje, naast mezelf had ik er wel een paar getroffen maar die gingen net als mij onder eigen vlag mee. Sinds gisteren weet ik dat GroenLinks wel uitgenodigd was, Femke Halsema kon zelf niet en mocht helaas geen vervanger sturen.

Bij het vertrek van de Brabantshallen kregen we een voedsel pakketje mee voor onderweg naar huis, hieruit bleek dat er minimaal 1500 bezoekers waren.
De PvdA, SP en FNV gaan zeker door met actie voeren en ik vermoed dat GroenLinks haar eigen zich ook wel sterkt maakt voor dit thema.

Ik hoop dat er sterk oppositie gevoerd kan worden voor dit onderdeel, met alleen maar nee roepen kom je waarschijnlijk niet ver en er zullen dus ook wel alternatieven aangedragen moeten worden.

Wanneer je een oneindig aantal apen eindeloos laat typen, komt er ooit een dag dat ze Shakespeares Hamlet hebben getypt. Foutloos. Zo luidt de prikkelende gedachtengang die vooral bekend werd onder de Engelse naam Infinite Monkey Theorem. De typemachine is uiteraard een 20e eeuwse toevoeging, maar het is een eeuwenoude klassieker. Je vind het idee onder meer terug in het werk van Aristoteles en in Cicero’s De Natura Deorum. Het Theorema van de Eindeloos Typende Apen appelleert aan de intuïtieve overtuiging van velen dat eindeloze reeksen van intrinsiek toevallige handelingen of mutaties onvermijdelijk leiden tot betekenisvolle uitkomsten.

Je eerste gevoel is in dit geval misschien toch tamelijk misleidend: de statistiek is onverbiddelijk. Wanneer je voor het gemak spaties, interpunctie en hoofdletters negeert, blijven er nog altijd 26 letters over. Een aap die op een speciaal geprepareerde typemachine elke keer een willekeurige toets aanslaat, heeft een kans van 1 op 26 om de eerste letter van Hamlet – de tekst begint met Barnardo die zegt “Who’s there?” (Oh no, it’s Typo Monkey!) – te typen. De kans dat onze chimpansee na de eerste letter W een H typt is 1/26 x 1/26 = 1 op 676. De kans om de eerste 20 letters foutloos te typen vrijwel verwaarloosbaar, namelijk 1 op 26²⁰ , wat neer komt op 1 op 19.928.148.895.209.409.152.340.197.376 ofwel bijna 1 op 20 quadriljard.

Uitgaande van een tekst met ruim 130.000 letters die allemaal foutloos achter elkaar moeten worden getypt, kom je uit op een kansberekening die elk voorstellingsvermogen te boven gaat. De waarschijnlijkheid dat een aap de hele Hamlet foutloos achterelkaar intypt, bedraagt namelijk 1 op 3.4 xc3x97 10^183.946.  Ook al zet je een miljard apen miljard jaar lang aan het werk, met een maniakale 1000 aanslagen per minuut, dan kom je nog niet verder dan 109 x 109 x 525.960.000 = zo’n 5,26 x 10²⁶.  Zelfs vergeleken met het aantal atomen in het zichtbare universum dat conservatief geschat wordt op 3 x3x9710⁷⁹ is de kans op een perfecte kopie van Shakespeares meesterwerk een getal van een totaal andere orde. Geheel terzijde: het aantal atomen in het universum is op zijn beurt trouwens significant lager dan het aantal unieke bordstellingen dat mogelijk is tijdens een schaakpartij van gemiddeld 80 zetten. De Amerikaanse wiskundige Claude Shannon berekende daarvoor tot wel 10¹²³  variaties.

evolutie = toeval?
Het is niet voor niets dat de Stelling van de Eindeloos Typende Apen vaak in verband wordt gebracht met de evolutietheorie. Hoe groot is de kans dat ‘per toeval’ een organisme ontstaat met de complexiteit van een amoebe, kwal of zo je wil een Oh Oh Cherso-personage? Veel critici van de evolutieleer lijken overigens moedwillig de misvatting te cultiveren dat evolutie louter een kwestie zou zijn van dom toeval, als eindeloos typende apen die uiteindelijk de Hamlet produceren. En we hebben zojuist gezien hoe onwaarschijnlijk klein die kans was. De excentrieke Britse natuurwetenschapper en astronoom Fred Hoyle, stelde in 1981 villein het volgende gedachte-experiment voor: “A junkyard contains all the bits and pieces of a Boeing 747, dismembered and in disarray. A whirlwind happens to blow through the yard. What is the chance that after its passage a fully assembled 747, ready to fly, will be found standing there? So small as to be negligible, even if a tornado were to blow through enough junkyards to fill the whole Universe.”

Hoewel dit voorbeeld een karikatuur maakt van het mechanisme van natuurlijke selectie, de echte drijvende kracht achter het evolutieproces, lijkt het zeker voor leken toch een valide punt. Hoe groot is de kans dat iets dat zo ingewikkeld is als het menselijk genoom spontaan ontstaat? Zouden eindeloos typende apen uiteindelijk iets zo complex kunnen produceren als onze DNA-blauwdruk? Op het eerste gezicht lijkt het verder alsof de vergelijking met de Hamlet hout snijdt. DNA-reeksen bestaan uit nucleotiden (‘letters’), de bouwstenen van DNA. Het genoom (‘het boek’) kun je opvatten als samengesteld uit eindeloze sequenties van de vier nucleotidemoleculen, afgekort als C, G, A en T.

Deze letters zijn gebundeld in alinea’s (de genen), die weer onderdeel zijn van hoofdstukken (de chromosomen). Miljoenen nucleotiden rijgen zich zo in twee eindeloze (door baseparen verbonden) strengen aaneen. Het vormt een enorme lap tekst, samengesteld uit telkens de zelfde 4 basisletters. In totaal is het menselijk genoom zo’n 3,16 miljard letters lang, verspreid over zo’n 28.500 genen en 46 chromosomen. Hoe groot is de kans dat je de eindeloos typende apen op basis van 3,16 miljard willekeurige C’s, G’s, A’s en T’s een volledig functionerend mens samenstellen? 1 op de 4^{3.160.000.000} ? Hallo meneer Darwin, bent u daar nog?

Hemelsbreed verschil is natuurlijk dat bij onze typende apen alleen een perfecte kopie van de Hamlet als geldig wordt beschouwd. Een enkele tikfout en je moet weer helemaal overnieuw beginnen. Het menselijk genoom is echter een ratjetoe dat van individu tot individu al behoorlijk wat variatie kent. Er is dus niet een ‘juist exemplaar’, waarmee vergeleken alle andere, niet 100% identieke gevallen ‘fout’ zijn. Belangrijker nog: zo’n 95% van het menselijke genoom worden gerekend tot niet eiwit-coderend repetitief DNA, nogal denigrerend ook wel junk DNA genoemd. Een typfout in dergelijk junk-DNA heeft – zo is de huidige wetenschappelijke consensus – geen gevolg voor het totale genoom. Dit blijkt ook uit het feit dat wij met de typende chimpansee zo’n 96-98% van ons DNA gemeen hebben, en met zijn favoriete voedsel, de banaan, nog altijd 60%.

Ook kleine afwijkingen of beschadigingen in het DNA die continu optreden, leiden lang niet altijd tot zichtbare veranderingen. Beoordelen of er sprake is van een goede of foute kopie is dus een stuk minder eenduidig dan bij Shakespeares Hamlet. Afwijkende varianten doen het namelijk ook prima, zoals 6 miljard verre van genetisch identieke aardbewoners dag in dag uit (in meerdere of mindere mate) bewijzen. Overigens dient opgemerkt te worden dat de reproductie van DNA tijdens celdeling zelf een verre van lukraak proces is. Via DNA-replicatie wordt iedere keer een exacte kopie gemaakt van het oorspronkelijke DNA-materiaal. Dit gaat zelden fout in de vele biljoenen keren dat celdeling plaats vindt, van kleine cellenklompje tot volwassen organisme. Het interessante is overigens dat juist waar het wel eens mis gaat, dergelijke mutaties de motor vormen voor het evolutieproces.

Daarover morgen meer in het vervolg, getiteld De Blinde Horlogemaker.

   Vanochtend vroeg is men bij de Chileense Copiapxc3xb3-mijn begonnen met de bevrijding van 33 kompels uit hun benarde situatie diep onder de grond. Weliswaar zaten de mijnwerkers zo'n 70 dagen opgesloten in extreem moeilijke omstandigheden, maar ze hadden de afgelopen weken volop contact met de buitenwereld, kregen voedsel en wisten bovendien dat de redding nabij was. Hoe anders was het op de kop af 38 jaar geleden, toen vlucht 571 van Fuerza Axc3xa9rea Uruguaya op 3600 meter hoogte tegen een bergtop vloog, hoog in de onherbergzame Chileens-Argentijnse Andes. In wat later bekend kwam te staan als de Andesvliegramp, vochten de overlevenden 72 dagen voor hun leven. Perspectief leek er nauwelijks: dankzij hun radio wisten de overlevenden dat de zoektocht naar hen al na ruim een week was opgegeven.

De Andesvliegramp is vooral bekend geworden door de extreme kou en fysieke ontberingen waaraan de overlevenden van vlucht 571 werden blootgesteld: ondervoeding, bevriezing van ledematen, hoogteziekte, sneeuwblindheid en scheurbuik. In hun drang om te overleven nam de groep, die voornamelijk bestond uit leden van een Uruguayaanse rugbyclub en hun familie, al vanaf de tweede week zijn toevlucht tot de wanhopige strategie van kannibalisme om in leven te blijven.

Na het vervaardigen van een onmisbare gexc3xafmproviseerde slaapzak uit isolatiemateriaal uit de romp van het vliegwrak, kon in de tweede week van december een poging ondernomen worden om uit de sneeuw- en ijswoestenij te ontsnappen. Een heroxc3xafsche en ongewisse 10 daagse trektocht over de hoogste toppen van de Andes bracht uiteindelijk het zeer verzwakte duo Nando Parrado en Roberto Canessa terug in de de bewoonde wereld. Daar wisten ze op 20 december contact te leggen met een drietal Chileense gaucho's te paard, onbereikbaar aan de andere kant van een woest kolkende rivier.

Via een aan een steen gebonden briefje stelden zij de volgende dag teruggekeerde gaucho's op de hoogte van hun lotgevallen. Parrado en Canessa waren gered, maar het duurde dan nog twee dagen voordat een reddingsmissie met helicopters op touw gezet kon worden om de resterende 16 overlevenden uit hun ijzige isolement te bevrijden. Toen op 26 december 1972 via de Chileense krant El Mercurio naar buiten kwam op welke gruwelijke wijze men de vliegramp had overleefd, werd pas echt duidelijk welke trauma's de zestien hadden doorstaan. De Andesvliegramp kreeg daarmee een prominente plek in de moderne folklore. Tal van boeken, documentaires en films zijn aan de vliegramp van 13 oktober 1972 gewijd.
 
1972 en 2010 vergeleken
De parallellen tussen de Copiapxc3xb3 mijnramp en de Andesvliegramp zijn frappant te noemen. Niet alleen de datum van 13 oktober verbindt beide gebeurtenissen, ook het aantal betrokkenen komt overeen. Van de 45 inzittenden van vlucht 571 kwamen namelijk 12 tijdens de crash om het leven. Waren ze direct gevonden door de reddingsteams, dan hadden mogelijkerwijs 33 van hen deze vliegramp overleefd, exact hetzelfde aantal als de mijnwerkers. Een aantal zwaargewonden stief echter al snel daarna en na acht dagen waren er nog 27 in leven. Ondervoeding en uitputting eisten een zware tol: op 23 december waren alleen de sterkste 16 nog overgebleven.

Ook de lokatie en de duur komen goeddeels overeen. De mijnwerkers zaten zo'n 70 dagen op 700 meter diepte gevangen onder een bijna ondoordringbare rotslaag in centraal-Chili, de overlevenden van vlucht 571 brachten een soortgelijke periode van 72 dagen in compleet isolement door, hoog in de Andes. Weliswaar niet in Chili zelf, maar op slechts luttele kilometers van de Chileense grens. Zowel de westwaartse trektocht van Parrado en Canessa als de reddingsoperatie speelden zich in Chili af.

Grote contrasten zijn er natuurlijk ook. Zevenhonderd meter onder de grond  hadden de mijnwerkers, standaard in beeld gebracht met ontblote bovenlijven te maken met de op die diepte fors oplopende temperaturen van meer dan dertig graden. Boven de sneeuwgrens, aan het eind van de Zuid-Amerikaanse winter, hadden de overlevenden van vlucht 571 te lijden onder arctische omstandigheden.

Het grootste contrast is natuurlijk gelegen in het feit dat de Chileense mijnwerkers in 2010 wisten dat redding aanstaande was en voldoende voedsel en psychische begeleiding kregen. In 1972 was de situatie totaal anders. Bewust van het feit dat in deze sneeuwwoestenij het witte vliegtuigwrak nauwelijks was waar te nemen, en inmiddels zwaar ondervoed, namen de overlevenden de loodzware beslissing om zich te voeden met hun overleden medepassagiers.

Gezien de vele parallellen is het geen wonder dat de de overlevenden van de Andesvliegramp zich sterk betrokken voelden bij de ingesloten kompels. Tekenend voor deze lotsverbondenheid was dat vier van de overlevenden van 1972 op 4 september een bezoek brachten aan de Copiapxc3xb3-mijn om de mijnwerkers een hart onder de riem te steken tijdens deze uiterst moeilijke weken van wachten op redding.